Choroby
CHOROBY
UKŁADU ODDECHOWEGO
Choroby układu oddechowego
1. Wstęp
2. Krótkie przypomnienie budowy anatomicznej i fizjologii układu oddechowego
3. Główne objawy chorobowe
4. Badania w chorobach układu oddechowego
5. Profilaktyka chorób układu oddechowego
o tryb życia
o badania okresowe
Układ oddechowy jest jednym z najważniejszych układów organizmu ludzkiego.
Zablokowanie tego układu, zatrzymanie oddychania, już po 3 - 5 minutach
powoduje śmierć kliniczną (odwracalną), a po dalszych kilku minutach
nieodwracalną, biologiczną śmierć człowieka.
Pierwszy samodzielny oddech dziecka następuje w momencie narodzin i najczęściej
objawia się głośnym krzykiem - oddychać musimy przez całe swoje życie -
szybkość oddechu zależy od naszego wieku i tak:
60 - 75 razy na minutę
* noworodek
* przedszkolak 30 razy na minutę0
* uczeń (10 - 12 lat)
* człowiek dorosły 22 razy na minutę
16 razy na minutę
Przez akt oddychania (wdech - wydech) organizm zaopatruje się w tlen (jest go w
powietrzu około 21%) i pozbywa się dwutlenku węgla. To zjawisko nazywa się
wymianą gazową.
Układ oddechowy człowieka
Choroby układu oddechowego są bardzo rozpowszechnione, zwykle mają przewlekły
przebieg, często dotyczą ludzi młodych. Rozwojowi tych chorób sprzyja wiele
czynników, a zwłaszcza:
o nałóg palenia tytoniu,
o wzrastające zanieczyszczenie środowiska
(uprzemysłowienie),
o rozwój motoryzacji
Układ oddechowy jest doskonałym miejscem dla rozwoju drobnoustrojów
chorobotwórczych. Stwarza najlepsze warunki do życia i mnożenia się
drobnoustrojów (wilgoć, temperatura, substancje odżywcze).
Schorzenia układu oddechowego są najczęstszą przyczyną absencji chorobowej i
zajmują czwarte miejsce na liście przyczyn zgonów po chorobach układu krążenia,
nowotworach, urazach i zatruciach.
Układ oddechowy często jest atakowany przez choroby nowotworowe - nowotwory
dotyczą wszystkich odcinków układu oddechowego od jamy nosowo-gardłowej - po
płuca.
Zupełnie odrębnym zagadnieniem ze względu na rozległość zjawiska jest choroba
zwana gruźlicą - choroba uznana w naszym kraju za chorobę społeczną, objętą
przymusem leczenia. Przeciw gruźlicy opracowany został cały program szczepień
ochronnych - od okresu noworodkowego poprzez okres dziecięcy po ostatnie
szczepienie w wieku 18 lat.
Szerzej o profilaktyce będzie w rozdziale o tym zagadnieniu traktującym.
Główne objawy chorobowe występujące w schorzeniach układu oddechowego
.
1. Kaszel - gwałtowne, często bolesne wyrzucanie powietrza z dróg
oddechowych.
2. Duszności - subiektywne uczucie braku powietrza.
3. Bóle w klatce piersiowej - w obrębie całej klatki, kłujące, uciskające lub
tzw. "obolałość".
4. Pocenie się.
5. Gorączka - od stanów podgorączkowych (37 - 37,5 0C) po gorączkę wysoką,
ciągłą, trawiącą.
6. Świsty - odgłosy powstające przy zaleganiu wydzieliny, ustępujące po
wyksztuszeniu. Znany też jest tak zwany stridor czyli świst krtaniowy -
występujący u noworodków mających wiotką krtań lub w chorobach
nowotworowych krtani.
7. Krwioplucie pochodzenia oddechowego.
8. Sinica pochodzenia oddechowego.
Wyżej wymienione objawy towarzyszą chorobom zapalnym, nowotworowym. Są też
obecne przy chorobach alergicznych (uczuleniowych) o których nie wspomniałem
jeszcze, a które często dotyczą układu oddechowego, przez który wchłaniany jest
alergen wraz z powietrzem (alergie oddechowe). Przykładem takiej o alergicznym
podłożu choroby może być astma oskrzelowa.
Objawy chorobowe układu oddechowego mogą mieć różny stopień i charakter; często
są charakterystyczne dla danej choroby, na przykład kłujące bóle w klatce
piersiowej zwykle są objawem zapalenia opłucnej, która jako bogato unerwiona
błona takie objawy przy zapaleniu manifestuje.
W chorobach układu oddechowego znaczenie diagnostyczne (rozpoznawcze) ma
również badanie fizykalne, radiologiczne, biopsje (nakłucia), badanie plwociny,
badanie płynów opłucnowych, badanie czynnościowe płuc, skopie (wziernikowania),
badania laryngologiczne.
Specjalistami w leczeniu chorób układu oddechowego są lekarze następujących
specjalności:
* Lekarz chorób płuc * pulmonolog
* Lekarz chorób gardła i krtani * laryngolog
* Lekarz chorób uszu, gardła, krtani * otolaryngolog
* Lekarz zajmujący się gruźlicą * ftyzjatra
* Lekarz operujący choroby klatki piersiowej * torakochirurg
* Lekarz zajmujący się uczuleniami * alergolog
Badanie fizykalne,.
1. Osłuchiwanie płuc słuchawką lekarską - stetoskopem:
* lekarz może słyszeć świsty - w zapaleniu oskrzeli, w astmie oskrzelowej.
* lekarz może słyszeć trzeszczenia - w zapaleniu płuc.
* lekarz słabiej słyszy szmer oddechowy - w rozedmie płuc.
* zniesienie szmeru oddechowego występuje w niedodmie i odmie opłucnowej.
* rzężenie dźwięczne występuje w chorobie która nazywa się rozstrzenie
oskrzeli.
1. Opukiwanie klatki piersiowej - pomaga w wykryciu płynów w opłucnej, jej
zgrubień, zapaleń płuc.
2. Badanie węzłów chłonnych (przez dotyk czyli palpacyjnie) pozwala wykryć
ich powiększenie w przypadkach nowotworów, gruźlicy.
3. Oględziny - w przebiegu nowotworu płuc, w rozstrzeni oskrzeli występują
tzw. palce pałeczkowate - charakterystyczny wygląd palców dłoni chorego.
Badanie radiologiczne
Jest to badanie mające podstawowe znaczenie w rozpoznawaniu chorób klatki
piersiowej.
* Prześwietlenie płuc - obecnie rzadko stosowane ze względu na dużą dawkę
promieniowania jonizującego.
* Zdjęcie płuc - wykonane w szczycie wydechu, w chwili maksymalnego opróżnienia
płuc z powietrza, ma największe znaczenie diagnostyczne.(służy do wstępnego
rozpoznania gruźlicy, zapalenia płuc, zapalenia oskrzeli).
Często zleca się zdjęcie klatki piersiowej z jednoczesnym
zakontrastowaniem przełyku (kontrastem jest papka barytowa
nieprzepuszczalna dla promieni rtg.) - takie zdjęcie jest pomocne
przy wykrywaniu zmian nowotworowych płuc przemieszczających przełyk.
* Tomografia komputerowa (KT) - badanie nowoczesne, stosowane w diagnostyce od
lat siedemdziesiątych naszego stulecia. Daje dużo informacji o przebiegu
procesu chorobowego. Pozwala ocenić wielkość i strukturę guza, różnicuje
tłuszcz, wapń, płyn. Często do KT stosuje się dożylne wstrzyknięcie środka
cieniującego by różnicować guzy płuc ze zmianami pochodzenia naczyniowego. KT
jest badaniem kosztownym ale bezpiecznym dla człowieka, dającym lekarzowi
dobre i precyzyjne informacje.
Inne
badania
radiologiczne:
* Bronchografia - badanie oskrzeli po wypełnieniu ich kontrastem.
* Odma śródpiersiowa - badanie radiologiczne po wypełnieniu śródpiersia
powietrzem
* Badanie scyntygraficzne płuc - podanie do krwioobiegu znacznika
wychwytywanego przez płuca - wykonanie zdjęcia.
* Badanie ultrasonograficzne (USG) - gardła, klatki piersiowej; badanie
wykorzystujące działanie sonografu (ultrakrótkich fal dźwiękowych).
Biopsje
-
nakłucia.
} Pobranie przez lekarza materiału do badania. najczęściej ze
1. Gardła zmian nowotworowych. lub badanie płynu z jamy opłucnej.
2. Oskrzeli
3. Opłucnej
4. Guza płuca
Badanie
plwociny.
W drogach oddechowych zdrowego człowieka powstaje w ciągu doby około 100 ml
wydzieliny oskrzelowej, która jest połykana wraz z wydzieliną górnych dróg
oddechowych.
Wykrztuszanie jest więc objawem chorobowym - zapalenia oskrzeli, zapalenia
płuc; ropnia; asbestozy; nowotworu. Zatem w plwocinie można znaleźć wszystkie
drobnoustroje chorobotwórcze łącznie z komórkami nowotworowymi i prątkami Kocha
(gruźlica).
Badanie płynów opłucnowych.
Płyn opłucnowy ma dużą wartość diagnostyczną:
* może być przesiękiem - przy chorobach układu krążenia,
* lub wysiękiem - w chorobach zapalnych opłucnej.
W płynie może być krew, ropa - to pomaga rozpoznać chorobę.
Płyn bada się cytologicznie (na komórki nowotworowe), bakteriologicznie,
mikrobiologicznie i chemicznie.
Badania czynnościowe płuc.
Podstawowe
* pomiar pojemności życiowej
* pomiar natężonej pojemności wydechowej
nadto ocenia się prężność O2, CO2 we krwi oraz pH krwi.
Badania czynnościowe płuc bardzo często służą do oceny wyników leczenia.
Bronchoskopia - wziernikowanie oskrzeli.
Badanie to ma podstawowe znaczenie w rozpoznawaniu nowotworów wychodzących z
oskrzeli, oraz do rozpoznawania raka płuc.
Obecnie używa się znakomitych, delikatnych bronchoskopów różnych firm
optycznych np. Olimpus - w wyposażeniu mają aparat do zdjęć fotograficznych lub
kamerę TV i zestaw do pobierania mikrowycinków.
Wskazaniem do bronchoskopii jest przede wszystkim krwioplucie oraz utrzymujący
się kaszel.
Badanie laryngologiczne.
Badanie noso-gardzieli, krtani, strun głosowych. Lekarz ogląda, może pobierać
wycinki z nosa lub gardła. Do oglądania krtani i strun głosowych służy przyrząd
medyczny: laryngoskop.
Chemioterapia w chorobach układu oddechowego.
ANTYBIOTYKI - największe osiągnięcie współczesnej medycyny. Pomagają zwalczyć
infekcje, przyspieszają wyleczenie.
We współczesnej medycynie stosuje się antybiotykoterapię celowaną - czyli
najpierw posiew materiału, potem antybiotykogram (lekowrażliwość, lekooporność)
i dopiero antybiotyk.
Inne leczenia w chorobach układu oddechowego.
* drenaż ułożeniowy, oklepywanie,
* stosowanie aerozoli ze środkami przeciwzapalnymi, lub rozrzedzającymi
wydzielinę - mukolitycznymi.
* drenaż chirurgiczny np. ropni płuc.
Znajomość drobnoustrojów, które są najczęściej przyczyną chorób układu
oddechowego ułatwia wybór leku.
* Zapalenie płuc * dwoinka zapalenia płuc
* Zapalenie oskrzeli * często wirus grypy
* Ropnie płuc * często paciorkowce beztlenowe
Leczenie antybiotykiem nie wolno skracać. Należy wziąć dawkę zleconą przez
lekarza nawet wtedy gdy chory czuje się lepiej już w drugiej dobie leczenia.
Zapobiega się w ten sposób uodpornieniu drobnoustrojów na działający lek.
Choroby układu oddechowego - najczęściej spotykane.
1. Zapalenie jamy nosowo-gardłowej - przeziębienie .
2. Zapalenie migdałów podniebiennych - angina.
3. Zapalenie gardła.
4. Zapalenie krtani (bardzo niebezpieczne, szczególnie u niemowląt - obrzęk
krtani, zaburzenia oddechowe).
5. Zapalenie oskrzeli; ostre, przewlekłe Ţ bronchit palacza.
6. Astma oskrzelowa - dychawica.
7. Zapalenie płuc.
8. Zapalenie opłucnej.
9. Ropień płuc, opłucnej.
10. Gruźlica płuc.
11. Choroby nowotworowe nosa, gardła, krtani, oskrzeli, płuc.
12. Aspiracyjne zapalenie płuc (zachłystowe)
13. Rozstrzenie oskrzeli - trwałe rozszerzenie oskrzeli
14. Zator płuc - tętnica płucna dostarczająca krew jest zatkana skrzepliną.
15. Zwłóknienie płuc.
16. Odma opłucnowa - obecność powietrza w przestrzeni opłucnowej.
17. Grzybice płuc.
18. Kandydiaza płuc Ţ wywołana przez drożdżaki.
19. Kryptokokoza płuc Ţ choroba hodowców gołębi.
Choroby układu oddechowego mogą przebiegać z niewydolnością oddechową - według
Komisji Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) - są to zaburzenia
ciśnienia parcjalnego tlenu i dwutlenku węgla spowodowane uszkodzeniem
czynności oddechowej.
Wartości graniczne ciśnień gazów krwi:
O2Ţ
8
kPa
(60
mm
Hg)
CO2Ţ
6,53
kPa
(49
mm
Hg)
Mniejsze wartości O2 i większe CO2świadczą o niewydolności oddechowej.
Człowiek niewydolny oddechowo może być podłączony do maszyny zwanej
Ţ RESPIRATOREM
Nowoczesne respiratory to maszyny z wbudowanym mikroprocesorem - potrafią same
ustawić się do warunków jakie ma człowiek. Ustawiają objętość mieszaniny
oddechowej, ciśnienie, nawilżenie (przez tzw. sztuczny nos). Respirator może
być pomocny w oddychaniu (oddychanie wspomagane) lub po wyłączeniu niewydolnego
oddechu człowieka chorego środkami farmakologicznymi, może oddychać za
człowieka (oddychanie kontrolowane).
Zapalenie płuc - pneumonia
Jedną z najbardziej charakterystycznych i typową chorobą układu oddechowego
jest zapalenie płuc łac. pneumonia. Jest to choroba zakaźna płuc prowadząca
często do śmierci. W chorobie tej dochodzi do zapalenia miąższu płucnego.
Zapalenie płuc wywołują:
* bakterie,
* wirusy,
* grzyby,
* pierwotniaki
* treść żołądkowa zaaspirowana do płuc: zespół Mendelsona
Zapalenie płuc może być pierwotne (najczęściej wywoływane wówczas przez
bakterie zwane pneumokokami) lub wtórne, gdzie choroba może mieć ułatwione
zadanie przez długotrwałe unieruchomienie w łóżku.
Zapalenie płuc może być atypowe- początek ma przebieg grypopodobny, powolny.
Najczęściej przyczyną takiego zapalenia są wirusy. Nawiasem mówiąc,
najczęstszym powikłaniem grypy jest zapalenie płuc.
W typowym pierwotnym zapaleniu płuc choroba charakteryzuje się ostrym
początkiem z wysoką gorączką i objawami duszności Ţ poruszanie skrzydełkami
nosa, przyspieszony, płytki oddech, szybka praca serca.
Na zdjęciu rtg. wykonanym w czasie choroby, zmiany ograniczają się do płata lub
segmentu płuc.
Nadto rozróżnić można jeszcze:
* płatowe zapalenie płuc,
* odoskrzelowe zapalenie płuc,
* odopłucnowe zapalenie płuc,
* gruźlicze zapalenie płuc.
Do zapaleń płuc predystynowani są ludzie w zaawansowanym wieku, palacze
tytoniu, pracujący w skażonym powietrzu, ludzie z obniżoną odpornością,
niemowlęta.
Lekarz badający chorego w osłuchiwaniu słyszy rzężenia, szmery oskrzelowe,
świsty i furczenia.
Dla zdiagnozowania choroby wykonuje się następujące badania:
* badanie laboratoryjne krwi:
o morfologię z rozmazem,
o OB.,
o posiew,
o gazometrię.
* zdjęcie rtg. płuc,
* badanie bakteriologiczne plwociny i wydzieliny oskrzelowej.
Leczenie:
* antybiotykoterapia celowana - najczęściej przy zastosowaniu antybiotyków
najnowszej generacji o bardzo szeroki spektrum działania (działające na różne
drobnoustroje chorobotwórcze),
* leżenie w łóżku przy wysokim ułożeniu (obniżona przepona ułatwia oddychanie),
* leczenie objawowe - leki przeciwgorączkowe, uspokajające itp.
Leczenie jest długotrwałe, często należy pacjenta hospitalizować (poddać
leczeniu w szpitalu).
Nie wolno lekceważyć żadnych objawów ze strony układu oddechowego - lekarz musi
zbadać, ocenić stan choroby i zaordynować leczeoie.
Profilaktyka chorób układu oddechowego.
1. Szczepienia ochronne:
* przeciw gruźlicy,
* przeciw odrze (w chorobie tej występuje dużo objawów ze strony układu
oddechowego),
* przeciw grypie
1. Moda na niepalenie tytoniu
* zakaz palenia w szkołach, placówkach służby zdrowia, urzędach,
* oświata zdrowotna:
o opatrzenie każdej paczki papierosów informacją o szkodliwości palenia,
o obowiązek umieszczania informacji o szkodliwości palenia w miejscach
publicznych
1. Badania bilansowe, wstępne i okresowe
* bilans 2, 4, 6, 10, 14 i 18 lat
* obowiązek wykonywania w trakcie badań wstępnych i okresowych zdjęcia płuc
1. Dyspanseryzacja dzieci i młodzieży w przedszkolach i szkołach - grupa VII
- obejmuje co prawda już chorych, zapobiega jednakże rozszerzaniu się
choroby.
2. Ochrona środowiska:
* przepisy i normy dotyczące czystości powietrza atmosferycznego
* likwidowanie pojedynczych palenisk służących ogrzewaniu i przechodzenie na
kotłownie centralne,
* używanie jako paliwa gazu lub oleju opałowego,
* stosowanie filtrów kominowych,
* hermetyzacja i stosowanie filtrów w większości procesów przemysłowych
powodujących zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego (lakiernie,
galwanizernie, odlewnie itp.)
* stosowanie ochron dróg oddechowych u pracowników zatrudnionych przy tych
procesach,
1. Motoryzacja:
* szerokie stosowanie benzyn bezołowiowych,
* unowocześnianie silników spalinowych,
* stosowanie katalizatorów spalin,
* zakaz stosowania azbestu do produkcji okładzin hamulcowych,
* kanalizowanie ruchu drogowego o dużym natężeniu i oddzielanie go od siedzib
ludzkich pasami zieleni.
Bibliografia:
Kokot - Choroby wewnętrzne - PZWL 1992r.
Braun - Poradnik lekarza praktyka - Ossolineum 1993r.
Droszcz - Wybrane zagadnienia pneumonologii (diagnostyka i terapia) - PZWL
1993r.
Papierkowski - Choroby wieku rozwojowego - PZWL 1990r.