Człowiek
Badając przeszłość człowieka antropologowie natknęli się na trudne zagadnienie:
od którego momentu przodek człowieka ma się już prawo nazywać tym imieniem?
Człowiek wyodrębnił się od pozostałych zwierząt przez swoją inteligencję, która
zależy od rozwoju i złożoności jego mózgu. Ale bardzo trudno rozstrzygnąć
podobne wątpliwości na podstawie badania mózgoczaszek kopalnych, które należały
do pierwszych człowiekowatych mających już charakterystyczną ludzką
inteligencję. Rozróżnianie człowieka od zwierząt opieramy również na podstawie
wytworów jego inteligencji: narzędzi, które po sobie pozostawił.
Rzeczywiście, zdolność wytwarzania narzędzi jest typowa dla człowieka.
Zwierzęta mogą je użytkować, żadne jednak ich nie wykonuje. Zdolność
produkowania narzędzi jest zasadniczym kryterium pozwalającym decydować, czy
szczątki kopalne dotyczą jeszcze zwierzęcia, czy już istot ludzkich. Narzędzia
kamienne są trwałe, trwalsze od kości. Nic dziwnego, że znamy je znacznie
lepiej niż szczątki tych, którzy je wykonali. Często geologowie mogą określić
wiek narzędzi kamiennych, opierając się na skałach, w których je odnaleziono.Do
dzisiaj nie wykryto żadnego narzędzia, pochodzącego z epoki plejstoceńskiej,
która zakończyła się przed milionem lat. Najstarsze narzędzia pojawiają się
dopiero w plejstocenie. Najstarsze narzędzia, nazwane "paleotycznymi"{z gr.
Palaios- dawny i Litos- kamień}.Epoka kamienna, dzieląca się na: starszą,
środkową i młodsza{paleolit, mezolit i neolit}, jest etapem rozwoju
technicznego wykonania, a nie epoką ściśle określoną wiekowo.W różnych
częściach świata kończy się ona w różnych momentach: na Bliskim Wschodzie
nastąpiło to około 4000 lat B.C., chociaż i dziś jeszcze niektóre ludy żyją w
epoce kamiennej.Austalopihecinae lub australopiteki odkryte w Afryce Pd. są na
ogół zaliczanie już do człowiekowatych. Kości ich szkieletu wykazują cechy
podobne ludzkim. Ich czaszki znaleziono w jaskiniach razem z czaszkami
pawianów. Te ostatnie noszą wszystkie ślady podobnych ciosów, jak gdyby były
zabijane uderzeniem jakiejś broni w głowę. Gdyby tak było rzeczywiście,
znaczyłoby to, że australopiteki używały narzędzi.Obok kości australopiteków
znajdowano również obłupywane kamienie, które mogłyby grać rolę prymitywnych
narzędzi, nie ma jednak pewności, że były wytwarzane przez australopiteki.
W roku 1959 odkryto w Tanganice osady o wieku około 500 000 lat, na których
znaleziono obłupane otoczaki, stanowiące bezspornie najstarsze ze znanych
narzędzi, a obok czaszkę australopiteka nazwanego zinjantropem albo człowiekiem
z Oldoway, któremu przypisano ich wytworzenie. Australopiteki były
prawdopodobnie bardzo rozpowszechnione w Afryce. Nie znaleziono ich śladów w
osadach starszych niż półtora miliona lat. Jednakże musiały się one oddzielić
od człowiekowatych znacznie wcześniej i nie są naszymi przodkami. Później od
tych ostatnich, prawie w czasach człowieka z Oldoway, żył na wschodzie
pitekantrop.Czaszki i kości pitekantropa znaleziono na Jawie, a także w
jaskiniachChou-kou-tien koło Pekinu też liczne szczątki o podobnych kształtach.
Szczątki jawajskie datują się sprzed około 500 000 lat, a pekińskie nie
przekraczają 300 000 lat. Podobnie jak australopitek, również pitekantrop
charakteryzuje się silnymi łukami brwiowymi i cofniętym czołem. Jego mózg,
bardziej rozwinięty niż u małpy, stanowił tylko 2/3 mózgu współczesnego
człowieka. Kształt i ustawienie zębów przypomina ludzkie. Na koniec pitekantrop
chodził już w postawie pionowej. W jaskiniach znaleziono narzędzia i ślady
ognisk; a więc umiał on już rozniecać ogień.Żuchwy i zęby pitekantropa
znajdowano również w Europie i Afryce. Antropologowie sądzą, że pitekantrop
pojawił się najpierw w Afryce, skąd rozprzestrzenił się na Bliski Wschód w
początkach plejstocenu, i od niego pochodzi człowiek neandertalski oraz
współczesny.Neandertalczycy{Homo neandertalensis} żyli w Azji i w Europie
Wschodniej przed 50-70 tysiącami lat. Należą oni do najlepiej poznanych wśród
wymarłych Hominidae. Swych zmarłych grzebali w grotach, w których żyli;
znaleziono tam wiele kompletnych szkieletów.Człowiek neandertalski był dość
niski, średni wzrost mężczyzn osiągał 1.60metra, a kobiet- 1.40 metra. Ciało
miał przysadziste, twarz i czaszkę stosunkowo dużą, łuki brwiowe wydatne. Jego
czaszka była wąska, spłaszczona od góry i wydłużona ku tyłowi. Człowiek ten
wykonywał najrozmaitsze narzędzia, przeznaczone do różnych czynności: skrobaki,
krzemienne ostrza itp. Polując na mamuty czy na nosorożce, posługiwał się
drewnianym oszczepem. Kamienne kule znalezione w grotach neandertalczyków
musiały im służyć jako pociski. Ci pierwotni ludzie musieli już mieć jakieś
życie duchowe, skoro grzebali swych zmarłych, niekiedy ze specjalnym
ceremoniałem. Znaleziono krzemienne narzędzia pochowane razem z ciałem
neandertalczyka, którego czaszkę otoczono rytualnym pierścieniem z
kamieni.Neandertalczycy rozprzestrzenili się szeroko. Odkryto ich liczne
szczątki w Europie, w Palestynie, w Rosji i w Afryce Północnej.
Około 30 000 lat temu myśliwi z gatunku Homo sapiens przybyli ze wschody do
Europy. Neandertalczycy wygięli w tym czasie, przypuszczalnie wyparci przez
nowo przybyłych, którzy byli lepiej wyposażeni w broń i narzędzia. W innych
okolicznościach neandertalczycy przetrwali aż do końca plejstocenu. Wytworzyli
oni nowe formy, jakkolwiek ciągle jeszcze neandetaloidalne: człowieka
rodezyjskiego w Afryce Pd. i człowieka z Solo- na Jawie. Jednakże przed końcem
plejstocenu, a więc około 10 000 lat temu, wszyscy oni wyginęli.
Wszyscy współcześni nam ludzie należą do gatunku Homo sapiens. Musiał się on
więc pojawić najpierw w Afryce. Najstarsze jednak jego kompletne szkielety
przekraczają 30 000 lat, to jest epoki, w której ten gatunek pojawił się w
Europie. Ten pierwszy Homo sapiensnazywany jest człowiekiem z Cro-Magnon.
Wyrabiał on narzędzia w wiórów krzemiennych, odłupywanych uderzeniem z bryły
krzemienia, które przerabiał na narzędzia stopniowo poprawiając: tak powstały
skrobaki do oczyszczania skór zwierzęcych, noże, ostrza, rylce do rzeźbienia w
kości lub kamieniu. Europejskie kultury górnego paleolitu: sztalperońska,
orinacka, grawecka, solutreńska i magdaleńska, rozróżniane na postawie odmian
tych narzędzi. Wszystkie te ludy żyły z polowania. Niektóre jednak
specjalizowały się, tak np. ludy kultury solutrejskiej przede wszystkim
polowały na dzikie konie.
Pod koniec paleolitu rozwinęła się sztuka. Ludy kultury graweckiej z Europy
Wschodniej wykonywały posążki kobiet a ciosów mamuta. Te ówczesne "wenery",
przedstawiające przypuszczalnie boginię-matkę, znalezione zostały w szczątkach
najstarszych na świeci domów na Śląsku, które były nawet ogrzewane węglem,
wydobywanym z pobliskich złóż.
Ludzie kultury solutrejskiej ryli płaskorzeźby przedstawiające zwierzęta. Jedna
z nich, znaleziona w Roc we Francji pod skalnym nawisem, była pieczołowicie
zakopana licem ku dołowi; widocznie rzeźbiarze zmuszeni byli ją tam
pozostawić.Archeologowie sądzą, że pod koniec plejstocenu sztuka była praktyką
magiczną, mającą na celu zapewnienie powodzenia w łowach, ponieważ dziś jeszcze
niektóre plemiona myśliwskie wierzą, że rysując zwierzę, chwyta się jego duszę
i później łatwiej będzie je zabić. Człowiek orinacki i człowiek magdaleński
używali do malowideł pyłu ze zmielonych skał, zmieszanego z tłuszczem
zwierzęcym.W grotach wapiennych we Francji i w Pirenejach odkryto przepiękne
malowidła zwierząt, często pokryte kreskami, przedstawiającymi dzidy i strzały.
Te obrazy nie miały bynajmniej na celu ozdobienia ścian siedzib mieszkalnych.
Ludzie żyli w grotach wyłącznie u ich wylotów, blisko światła i ciepła
słonecznego, podczas gdy rysunki owe znajdują się najczęściej bardzo daleko w
głębi jaskiń. Niekiedy, by do nich dotrzeć, trzeba przebyć lodowate rzeki
podziemne, przedzierać się przez gąszcz stalagmitów. Często fresk taki
przykrywa inny, starszy, co zupełnie nie wskazuje, jakoby celem jego było
zdobienie.Ludzie paleolitu byli zasadniczo koczownikami. Żyli za zwierzyny, z
owoców i nasion. Nie znali ani hodowli, ani uprawy roślin. I dziś jeszcze żyje
w ten sposób kilka ludów, jak Pigmeje z dorzecza Kongo, tubylcy Australii czy
Eskimosi. Pod koniec plejstocenu człowiek wymyślił liczne urządzenia, które
pozwoliły mu lepiej wykorzystywać swoje środowisko.Gdy ostatnie lody spłynęły,
szczepy, dotychczas izolowane, mogły zmieniać miejsce pobytu. Dzięki temu
zaczęły się ze sobą spotykać, wymieniając pomysły, rozpoczynając w ten sposób
pochód postępu.