Człowiek jako środowisko życia dla innych organizmów. W ustroju człowieka mogą funkcjonować inne organizmy żywe
W ustroju człowieka mogą funkcjonować inne organizmy żywe, które zwykle
powodują zmiany patologiczne w organach wewnętrznych lub zewnętrznych. Mam tu
na myśli chorobę. Niestety, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) nie
zaakceptowała do tej pory odpowiedniej jej definicji. Jednak najczęściej
spotykaną jest ta, która twierdzi, że schorzenie to:
taki stan organizmu, w którym dochodzi do nieprawidłowej reakcji układów,
narządów lub poszczególnych komórek na bodźce środowiska zewnętrznego lub
wewnętrznego, co może prowadzić do zaburzeń fizjologicznych.
Choroba jest stanem dynamicznym, w którym wyróżnić można kilka okresów:
1. Okres utajenia - czas, w którym nie ma objawów; trwa on od momentu
zadziałania czynnika chorobotwórczego aż do pojawienia się pierwszych symptomów
zachorowania. W przypadku chorób zakaźnych stosuje się termin "okres wylęgania
choroby".
2. Okres zwiastunów (prodromalny) - faza, w której pojawiają się pierwsze,
często mało specyficzne objawy (np. gorączka, złe samopoczucie).
3. Okres jawny - charakteryzuje się typowymi dla danej choroby objawami
klinicznymi. Objawy te można podzielić na podmiotowe (subiektywne) oraz
przedmiotowe (stwierdzane przez lekarza).
4. Okres rekonwalescencji - powrót do zdrowia.
Czynnikami chorobotwórczymi w ludzkim organizmie są zazwyczaj wirusy i
bakterie. Te pierwsze nie wytrzymują długiego okresu przebywania poza żywą
komórką gospodarza, ich przetrwanie zależy od przeniesienia z jednego człowieka
na drugiego. Bakterie natomiast występują niemal wszędzie, w całej biosferze, w
najróżniejszych środowiskach i warunkach ekologicznych: w glebie, wodzie słonej
i słodkiej, powietrzu, na śniegu i w gorących źródłach, w martwych i żywych
organizmach. Wynika to z ogromnej różnorodności i przystosowań rozmaitych
gatunków, a także z ich mikroskopijnej wielkości.
Wirusy nie posiadają budowy komórkowej, jednakże ich konstrukcja jest
skomplikowana. Ich nazwa pochodzi z języka łacińskiego (virus - jad) i związana
jest z faktem, iż znane są wirusy wyłącznie pasożytnicze. Są one zakaźnymi,
potencjalnie patogennymi nukleoproteidami, istniejącymi tylko pod postacią
jednego kwasu nukleinowego (DNA lub RNA), który reprodukuje materiał
genetyczny; są niezdolne do podziałów poza komórką i zazwyczaj nie posiadają
enzymów (nie wykazują metabolizmu).
Do najczęściej występujących DNA-wirusów należą:
ˇ wirusy onkogenne, np. brodawki ludzkie (niezłośliwe nowotwory)
ˇ opryszczka - schorzenie skóry i błon śluzowych
ˇ ospa wietrzna (z wysypką skórną) wirusy dające częściową
ˇ półpasiec - atakuje nerwy czuciowe odporność krzyżową
ˇ ospa (z gorączką i ropiejącą wysypką, pozostawiającą blizny).
RNA-wirusy powodują:
ˇ poliomielitis - choroba Heinego-Medina
ˇ grypę - ma niesamowicie wiele mutacji
ˇ zapalenie ślinianek przyusznych (popularna świnka)
ˇ odrę
ˇ kleszczowe zapalenie mózgu
ˇ żółtą febrę
ˇ AIDS
ˇ zapalenie wątroby
ˇ żółtaczkę.
Istnieją również czynniki podobne do wirusów, a chodzi tu o białkowe cząstki
infekcyjne, czyli priony. Są one bardzo oryginalne, gdyż namnażają się
przekształcając normalne cząsteczki białek w szkodliwe, wywołując zmianę ich
kształtu. Wszystkie znane obecnie choroby prionowe są śmiertelne. U ludzi mogą
to być:
ˇ kuru - utrata koordynacji ruchów, następnie otępienie
ˇ choroba Creutzfeldta-Jacoba (u krów gąbczasta encefalopatia)
ˇ śmiertelna bezsenność rodzinna.
Cząstki wirusowe pączkujące z powierzchni ludzkiej komórki.
Bakterie są organizmami jednokomórkowymi o różnych kształtach i bardzo
zróżnicowanym metabolizmie. Posiadają aparat jądrowy w postaci nukleoidu, zaś
ciało prawie zawsze otoczone sztywną ścianą komórkową, która nadaje kształt i
zabezpiecza przed pęknięciem spowodowanym ciśnieniem osmotycznym. Są nieruchome
lub mogą się poruszać, mogą też tworzyć kolonie. Ich komórki są bardzo małe,
lecz mogą przyjmować przeróżne kształty: dwoinki, paciorkowce, pakietowce,
gronkowce, pałeczki, laseczki, prątki, maczugowce, przecinkowce, krętki. Mogą
też przypominać budową wirusy (np. Chlamydie).
Trzy charakterystyczne kształty bakterii
Ziarniaki (koki) Pałeczki Krętki
Większość bakterii można podzielić na dwie grupy: gramdodatnie (barwią się na
fioletowo) i gramujemne (ulegają odbarwieniu). Gramdodatność i ujemność to
cechy charakterystyczne dla różnych gatunków i mające wielkie znaczenie przy
oznaczaniu bakterii oraz w leczeniu. Cecha ta uzależniona jest od budowy ściany
bakteryjnej.
Schemat budowy komórki bakteryjnej totalnej (taka w rzeczywistości nie
istnieje). Łączy ze sobą budowę bakterii gramdodatnich i gramujemnych,
tlenowych i beztlenowych, fotosyntetyzujących, chemosyntetyzujących i
heterotrofów.
Mykoplazmy to bardzo małe bakterie otoczone błoną cytoplazmatyczną i pozbawione
ściany komórkowej. Niektóre są tak małe, że przechodzą przez filtry
bakteriologiczne, a nawet maja mniejsze rozmiary niż wirusy. Mogą być
bakteriami tlenowymi lub beztlenowymi. Te, które żyją na błonach śluzowych
ludzi, nie powodują schorzeń. Jednakże jeden z gatunków wywołuje śródmiąższowe
bakteryjne zapalenie płuc.
Klasa krętków zawiera szereg groźnych dla człowieka bakterii. Ogólnie są one
smukłe, spiralne, gramujemne, o giętkich ścianach komórkowych. Jest nim np.:
ˇ krętek blady wywołujący kiłę (chorobę weneryczną); jest wrażliwy na gwałtowne
zmiany temperatury i wysychanie. Wnika on do ciała poprzez skórę lub błony
śluzowe (najczęściej narządów płciowych).
ˇ krętek duru powrotnego przenoszony jest przez wszy, rzadziej przez kleszcze;
wywołuje on chorobę charakteryzującą się nawracającymi napadami gorączki.
ˇ jeszcze inne mogą powodować leptospirozę - ciężką chorobę przebiegającą z
wysoką gorączką, uszkodzeniem nerek i wątroby; bakterie dostają się do
organizmu wraz z zanieczyszczoną wodą pitną lub podczas kąpieli.
Krętek Leptospira
Riketsje to gramujemne pałeczki, które są bezwzględnymi pasożytami
wewnętrznymi. Rozmnażają się wyłącznie w żywych komórkach i mają dość prostą
budowę. Wywołują u ludzi:
ˇ najgroźniejszą riketsjozą jest dur plamisty, którym można zakazić się poprzez
wtarcie w uszkodzoną skórę zarazków obecnych w kale wszy odzieżowych. Zatem dur
plamisty powiązany jest z zawszawieniem ludności i jego groźne epidemie
wybuchają najczęściej w okresie wojen.
ˇ do zakażenia gorączką Q dochodzi w razie dostania się riketsji do dróg
oddechowych, wdychanych wraz z cząstkami kału lub sierści zakażonych zwierząt
domowych; występują tu wtedy wysoka gorączka, czasem z objawami zapalenia płuc.
ˇ dzięki naszej niezwykłej "gościnności" riketsje mogą też doprowadzić do
tyfusu, gorączki plamistej Gór Skalistych, gorączki okopowej.
Kolejną grupą bakterii gramujemnych są chlamydie. Podobnie jak riketsje są
bezwzględnymi pasożytami, tyle że mają kształt kulisty i nie rozprzestrzeniają
się za pośrednictwem stawonogów. Do tej klasy można zaliczyć:
ˇ zarazek jaglicy, wywołuje u człowieka jaglicę - chorobę spojówek oka, która
nieleczona prowadzi do ślepoty. Jeszcze w czasie II Wojny Światowej jaglica
była bardzo powszechna w Polsce, lecz dzięki intensywnemu zwalczaniu,
praktycznie już nie występuje.
ˇ zarazek papuzicy wywołuje groźne zapalenie płuc, zwane papuzicą, ponieważ
pierwsi chorzy zarazili się nią od przywiezionych w tropików papug; obecnie
najczęściej na tę chorobę cierpią hodowcy drobiu.
Klasa bakterii śluzowych (miksobakterii) obejmuje gramujemne ustroje, tworzące
mikrocysty jako formy spoczynkowe. Przeważnie nie są patogenne dla człowieka
Klasa bakterii właściwych została podzielona wg kryteriów budowy. I tak:
ˇ paciorkowiec ropny wywołuje płonicę (szkarlatynę), anginy, zapalenia: płuc,
oskrzeli, zatok, ucha środkowego, nerek, wsierdzia, zakażenie ran, chorobę
reumatyczną, różę, i inne.
ˇ bardzo groźne jest przedostanie się bakterii do krwi i ich krążenie po całym
ciele - posocznica.
ˇ dwoinka zapalenia płuc powoduje większość płatowych zapaleń płuc u ludzi;
zanim odkryto antybiotyki choroba ta często prowadziła do śmierci.
ˇ dwoinka rzeżączki jest przyczyną rzeżączki; zakażeniu ulegają narządy
płciowe, czasem układ moczowy; nieleczona prowadzi do bezpłodności.
ˇ pałeczki Salmonella nieraz powodują epidemie groźnych chorób. Ich
chorobotwórczość jest uzależniona od wytwarzanych endotoksyn. Najgroźniejszą
jest pałeczka duru brzusznego - wywołujące dur brzuszny, którego objawami są
wysoka gorączka, zamroczenie, utrata przytomności, wysypka i wyniszczenie
całego organizmu, nieraz kończące się zgonem.
ˇ pałeczka dżumy przenoszona przez pchły ze szczurów na człowieka. Dżuma przed
odkryciem antybiotyków powodowała epidemie wyniszczające całe miasta, przebiega
pod dwiema postaciami: dymieniczą albo płucną. Nadal powoduje duży odsetek
zgonów.
ˇ laseczka tężca rozwija się w zanieczyszczonych, odciętych od tlenu ranach.
Wydzielona przez nią egzotoksyna oddziałuje na synapsy nerwowo-mięśniowe,
powodując silne skurcze mięśni. Tężec charakteryzuje się dużą śmiertelnością.
ˇ przecinkowiec cholery - atakuje prawie wyłącznie człowieka po wypiciu
zarażonej wody; cholera prowadzi do odwodnienia organizmu, a nawet śmierci.
ˇ promieniowce - wywołują promienicę, która u ludzi przebiega pod różnymi
postaciami: guzy w różnych narządach, mających tendencję do przebijania się na
zewnątrz ciała.
Jednakże we wnętrzu człowieka mogą znajdować się też organizmy jak najbardziej
pożyteczne dla niego samego, np. bakterie jelita grubego (pałeczki jelitowe -
Escherichia coli), które wykorzystują nie strawione resztki treści pokarmowej.
Wśród rozmaitych produktów działalności tych bakterii znajdują się również
witamina K i pewne witaminy z grupy B, które mogą być później wykorzystywane
przez organizm. Ustroje te są też bakteryjnym (prawidłowym) składnikiem kału.
Mleko kobiece może być kolejnym przykładem środowiska również zawierającego
bakterie; są one niezbędne do prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego
dziecka (Lactobacillus bifidus).
Ludzki hormon snu, który powoduje zapadanie w sen, ma w swojej cząsteczce
drobinę kwasu muraminowego i drobinę kwasu dwuaminopimelinowego - substancje
produkowane wyłącznie przez bytujące w organizmie bakterie. Hormon ten został
odkryty dopiero przed kilkoma laty, więc nie poznano jeszcze w pełni znaczenia
bakterii dla zapadania człowieka w sen.
Dalsze organizmy będące w stanie przystosować się do życia na lub w człowieku
są pierwotniaki, szczególnie liczne gatunki pasożytnicze, jak świdrowce,
leiszmanie, lamblie, czy malaria
Grzyby częstokrotnie wywołują przeróżne choroby, przenikając przez skórę i
błony śluzowe. Niektóre z nich infekują tylko powierzchnie, a inne już wywołują
choroby systemiczne (tkanki, organy wewnętrzne).Unoszące się w powietrzu
zarodniki grzybów dają o sobie znać wywołując reakcje alergiczne.
W płazińcach liczną grupę o urzęsionych ciałach stanowią wypławki białe,
czarne.
Motylica wątrobowa jest pasożytem dróg żółciowych ssaków roślinożernych, więc
człowiek jest jej żywicielem przygodnim. Odżywia się krwią.
Jest to jajo motylicy wątrobowej z czapeczką
Cerkaria motylicy wątrobowej
Wszystkie tasiemce są pasożytami układów pokarmowych różnych kręgowców, zatem
człowiek również znalazł się w zasięgu ich "działania". Najczęściej jest ich
żywicielem pośrednim lub ostatecznym. Tasiemiec osiedla się w jelitach.
Człowiek zarażony tasiemcem może nie odczuwać żadnych objawów chorobowych,
nawet przez 10 lat zakażenia, ale bywa też, że pacjent odczuwa silne bóle, ma
większy apetyt, a mimo to tracić na wadze.
Barwione zdjęcie ze skaningowego mikroskopu elektronowego ukazuje główkę
niewielkiego tasiemca.
Niestety, Homo Sapiens ze względu na swą "korzystną" budowę jest znakomitym
środowiskiem dla innych organizmów, zarówno jako miejsce bytowania szkodliwego,
jak i tego pożytecznego. Jednakże tych pozytywnych aspektów możemy doszukać się
znacznie mniej.