Budująca i niszcząca działalność morza
Rzeźbotwórcza działalność wód morskich i oceanicznych obejmuje wąską strefę kontaktu wody z lądem, zwaną wybrzeżem. Wybrzeże składa się z części nadwodnej – brzegu i podwodnej – podlegającej działaniu ruchów wody morskiej, fal, prądów i pływów, które modelują pierwotną rzeźbę brzegu morskiego.
Efekty działalności morza zależą nie tylko od ruchów wody morskiej, ale i od rzeźby wybrzeża – wysokość i stromość, jego budowa geologiczna oraz głębokość przy brzegu.
Im większa siła ruchów wody morskiej, tym intensywniej morze wpływa na rzeźbę brzegu. Przy brzegach stromych i wysokich, gdzie głębokość dna jest duża, dominuje erozja morska, czyli abrazja. Natomiast przy brzegach niskich i płaskich, gdzie dno jest płytkie, przeważa akumulacyjna działalność morza.
Erozja morska – abrazja
Stromy urwisty brzeg morski nazywany jest klifem lub faleza. Fale morskie uderzają w niego z ogromną energią – ich nacisk wynosi do kilku ton na m², podczas silnych sztormów jest jeszcze większy (np. u zachodnich wybrzeży Szkocji nacisk fal na brzeg dochodzi do 10 ton/m², a przy sztormach osiąga 30 ton/m²). Ponadto w szczelinach skalnych u podnóża klifu fale morskie sprężają powietrze, a jego rozprężanie powoduje powiększenie szczelin i kruszenie skał. A zatem w strefie oddziaływania fal morskich klif jest niszczony i podcinany. Wytworzone zostaje tam zagłębienie zwane niszą abrazyjną. Część brzegu znajdująca się nad niszą po pewnym czasie obrywa się. Na ten oberwany materiał skalny kierowana jest energia fal, co powoduje jego dalsze rozdrabnianie i wynoszenie w morze. W efekcie brzeg morski cofa się tak długo, jak długo jest podcinany i na taką odległość, do jakiej docierają fale sztormowe. Klif niszczony przez fale morskie nazywany jest klifem żywym. Jeżeli urwisty brzeg morski znajduje się poza zasięgiem fal sztormowych, nosi nazwę klifu martwego.
W miejscu zniszczonego klifu powstaje platforma abrazyjna – czyli lekko nachylona w kierunku morza powierzchnia skalna. Rozwinięta platforma abrazyjna morze być odsłaniana w czasie odpływu. Przemieszczany po niej przez fale morskie materiał skalny powoduje jej zrównanie. Wynoszone w morze osady akumulowane są tuż za platformą abrazyjną, ponieważ wraz z głębokością energia fal morskich maleje. Usypują one stopniowo platformę akumulacyjną. Zbudowana jest ona zatem z rozdrobnionych okruchów skalnych – piasków i żwirów, pochodzących z niszczonego klifu.
Szybkość cofania się brzegu morskiego zależy nie tylko od energii fal, ale także od odporności na niszczenie skał, z których zbudowany jest klif, np. abrazja przebiega szybciej przy klifach morenowych i wapiennych niż przy granitowych. Jeżeli wybrzeże zbudowane jest z różnych skał, to cofanie się brzegu postępuje nierównomiernie. Powstaje wtedy rozwinięta linia brzegowa z wysuniętymi w morze półwyspami, przylądkami, bramami i iglicami zbudowanymi ze skał odpornych i zatokami w miejscach skał mało odpornych na abrazję.
Działalność akumulacyjna morza
Przy brzegach płaskich, gdzie dno jest płytkie a siła transportująca ruchów wody morskiej mała, następuje akumulacja przemieszczanego przez nie materiału skalnego. W ten sposób powstaje plaża zbudowana z piasków lub żwirów. Obszar plaży wyznacza najniższy poziomem wody oraz nadbrzeżny wał burzowy, będący efektem akumulacji piasków przez sięgające najdalej w głąb lądu fale sztormowe. Na plażę stale napływają fale niosące piasek, którego część zostawiają na linii najdalszego zasięgu fali (z tych piasków powstają później wydmy nadmorskie), a resztę unoszą z powrotem; w ten sposób plaże zostają nadbudowane. Powstałe plaże piaszczyste utworzone są głównie z piasku kwarcowego.
Przy wybrzeżach płaskich, o rozwiniętej linii brzegowej, przybrzeżne prądy morskie, pływy, a także ukośne w stosunku do brzegu falowanie powodują powstawanie długich i wąskich piaszczystych półwyspów i wałów.
Pod wpływem przybrzeżnych prądów morskich powstają:
- tombolo – wały piaszczyste łączące wyspy ze sobą lub ze stałym lądem
- kosy – odcinające ujścia rzek o dolinach głęboko wciętych w podłoże; częściowo lub całkowicie zamknięte w ten sposób doliny rzeczne nazywane są limanami (np. liman Dniestru);
- mierzeje – wały piaszczyste odcinające częściowo lub całkowicie zatokę morską od otwartego morza; częściowo zamknięta zatoka nazywa się zalewem (np. Zalew Wiślany na Bałtyku), całkowicie odcięta zatoka tworzy jezioro nadbrzeżne (np. Łebsko w Polsce);
Na skutek zmniejszania dostawy piasku budującego te formy, mogą być one przerywane lub niszczone. Zmniejszenie dostawy piasku bywa wywołane niewłaściwą lokalizacją falochronów i urządzeń portowych, które zatrzymują piasek niesiony przez przybrzeżne prądy morskie.
W strefie przybrzeżnej, pod wpływem falowania, powstają równoległe do brzegu piaszczyste ławice, pooddzielane przegłębieniami, zwanymi rynnami. Układ ławic i rynien po każdym sztormie ulega zmianom, często bardzo dużym. Na wybrzeżach o dużych wahaniach poziomu wód morskich, w czasie odpływu te ławice wynurzane są nad powierzchnię wody. Całkowicie lub częściowo (w czasie odpływu) wynurzone przy wybrzeżach ławice piaszczyste noszą nazwę lido i odcinają część morza zwaną laguną.
Typy wybrzeży morskich
1.Wybrzeża wysokie i strome powstają w wyniku częściowego zalania przez wody morskie obszarów wyżynnych i górzystych. Spowodowane jest to podniesieniem poziomu morza lub pionowymi ruchami obniżającymi. Wśród nich wyróżnia się wybrzeża:
- fiordowe, np. wybrzeża Norwegii, Grenlandii, powstały w wyniku zalania, po ustąpieniu lodowców, dolnych fragmentów polodowcowych dolin U-kształtnych. Charakteryzują się głęboko wciętymi w ląd zatokami – fiordami, o bardzo stromych i wysokich zboczach;
- riasowe, np. wybrzeża Grecji, Irlandii, powstały w wyniku zalania dolin śródgórskich, usytuowanych prostopadle lub skośnie do wcześniejszej linii wybrzeża;
- łukowe (cala), np. wybrzeża Półwyspu Koreańskiego, powstały w wyniku częściowego zalania stoków górskich usytuowanych równolegle do wybrzeża i bardzo słabo porozcinanych dolinami. Linia brzegowa jest falista, ponieważ góry są słabo rozczłonkowane;
- dalmatyńskie, np. wybrzeża Półwyspu Bałkańskiego, powstały w wyniku zalania silnie rozczłonkowanych grzbietów górskich równoległych do wybrzeża;
- szkierowe, np. część wybrzeży Finlandii i Szwecji, utworzone zostały przez zalanie obszarów z dużą ilością barańców lub dużych drumlinów. Szczytowe partie tych wzniesień wystają na powierzchnię wody jako rój małych wysepek.
2.Wybrzeża niskie i płaskie powstają w wyniku wynurzania płaskiego przybrzeżnego dna morskiego lub na skutek częściowego zalania przez morze płaskiej równiny. Wśród nich wyróżnia się wybrzeża:
- mierzejowe, np. polskie wybrzeża Bałtyku, powstały przez całkowite lub częściowe odcięcie zatok mierzejami;
- lagunowe, np. wybrzeża Morza Adriatyckiego w okolicach Wenecji, powstały w wyniku odcięcia lagun – płytkich zatok morskich wałami piaszczystymi zwanymi lido.
3.Wybrzeża, które ze względu na kształt i sposób formowania trudno zaliczyć jednoznacznie do stromych lub płaskich, to wybrzeża:
- wyrównane, np. wybrzeża Zatoki Biskajskiej, powstały w wyniku niszczenia wysuniętych w morze półwyspów i przylądków – ponieważ na nich koncentruje się największa energia fal morskich, oraz akumulacji materiału, pochodzącego z tego niszczenia w zatokach, gdzie siła ruchów wody morskiej jest mała;
- limanowe, np. pł.-wsh. wybrzeża Morza Czarnego, powstają na skutek zalania przez morze ujść dolin rzecznych na obszarach o budowie płytowej, następnie całkowitemu lub częściowemu odcięciu ich kosami – wałami piaszczystymi.
Bibliografia:
1.Jacek Poławski Zdasz Maturę z geografii (Geografia fizyczna).
2.Roman Domachowski, Dorota Makowska Vademecum maturzysty GEOGRAFIA.
3.Barbara Modzelewska, Elżbieta Piełowska PODSTAWY GEOGRAFII FIZYCZNEJ I GEOLOGII dla klasy I i II liceum ogólnokształcącego.