Związki frazeologiczne
Związki frazeologiczne - są to stałe i łączliwe związki wyrazowe. Poszczególne związki frazeologiczne różnią się nie tylko stopniem łączliwości swych członów, ale i strukturą (typem gramatycznym członów wchodzących w ich skład), rodzajem powiązań składniowych pomiędzy nimi występujących.
Reasumując więc, ze względu na stopień zespolenia wyrazów rozróżniamy związki frazeologiczne stałe i łączliwe.
- związki frazeologiczne łączliwe - to takie połączenia wyrazowe, w których dopuszczalna jest wymiana jednego lub kilku elementów w obrębie grupy wyrazów, zwykle znaczeniowych, np. wziąć się w garść, gniady rumak.
- stałe związki frazeologiczne - to utarte, funkcjonujące w literaturze i mowie potocznej połączenia wyrazów, których nie można modyfikować, wymieniać członów, bo zmieni się odcień znaczeniowy tego związku. Są to głównie idiomatyzmy (właściwe tylko danemu językowi, nieprzetłumaczalne dosłownie na inny język), niektóre przysłowia, aforyzmy, zwroty i porzekadła, np. ugryźć się w język, kłamać jak z nut, również wielowyrazowe połączenia, które funkcjonują tylko jako całość i jako całość oznaczają cechę, zjawisko lub przedmiot, np. w gorącej wodzie kąpany-gwałtowny, zejść na dziady-zubożeć, wyzionął ducha-umarł.
- Występują też związki frazeologiczne stereotypowe - to utrwalone w języku w pewnej określonej formie połączenie wyrazowe, którego wartość znaczeniowa nie odbiega zasadniczo od sumy znaczeń jego poszczególnych składników, np. czerwony jak rak, lekki jak piórko, silny jak słoń. Takie połączenia wyrazowe mieszczą się na pograniczu frazeologii łączliwej i stałej.
Natomiast ze względu na budowę gramatyczną związku możemy wyróżnić frazy, wyrażenia i zwroty (czyli wspomnianą już wcześniej strukturę składniową związków frazeologicznych):
- fraza - to podstawowa jednostka frazeologiczna składająca się z podmiotu i orzeczenia, np. czas ucieka, serce się kraje. Każda fraza jest zdaniem, ale nie każde zdanie jest frazą. Fraza jest pojęciem węższym niż zdanie. Do fraz należą zdania utarte, ogólnie przyjęte, np. kropla drąży skałę, bez pracy nie ma kołaczy. Mogą być wspomniane wyżej frazy proste, eliptyczne (gdy opuszczony jest jeden z członów, tj. podmiot lub orzeczenie, np. ja pójdę górą, a ty doliną, ale pada), nominalne (nie zawierające czasownika w członie orzeczeniowym, np. w zdrowym ciele, zdrowy duch, co dwie głowy, to nie jedna), mające postać zdania złożonego, np. kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada, nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło, werbalne (bez podmiotu, który jest domyślny, np., trafił kulą w płot).
- wyrażenia - to połączenia rzeczownika z określającym go przymiotnikiem, imiesłowem, rzeczownikiem lub połączenia przymiotnika z określającym go przysłówkiem, rzeczownikiem wreszcie imiesłowu z określającym go przysłówkiem, rzeczownikiem. Wyrażeniami są również przysłówki z określającymi je innymi przysłówkami, np. czarna rozpacz, mocno przesadzony, bardzo gorący, bezkres morza.
- zwroty - to związki, w których człon podstawowy jest czasownikiem, a człon podrzędny rzeczownikiem, przysłówkiem lub wyrażeniem przyimkowym, np. śpi jak suseł, ściśle mówiąc, wylewa się jak lawa.