Sposoby bogacenia słownictwa
a) derywacja-to proces tworzenia nowych wyrazów za pomocą formantów (przedrostków, przyrostków), np. piękny/prze-piękny (zastosowanie przedrostka), nauczyciel/nauczycielka (użycie przyrostka), Umożliwić (przedrostek-podstawa słowotwórcza-przyrostek). Derywacja wsteczna to tworzenie wyrazów przez odrzucenie formantów, np. chwytać-chwyt-, czołgać-czołg, dźwigać-dźwig. Od czasowników można tworzyć nowe czasowniki, np. pracować-zapracować, od czasowników rzeczowniki, np. kopać - kop+arka, od przymiotników czasowniki, np. gruby-po+grub+ić, od rzeczowników czasowniki, np. korzeń-wy+korzeń+ić, od wyrażeń przyimkowych przymiotniki, np. pod rękę-pod+ręczny, od wyrażeń przyimkowych rzeczowniki, np. na szyi-naszyjnik. Czyli od jednych części mowy można tworzyć inne. Często wyrazy pochodne stają się podstawowymi dla innych wyrazów.
b) wyrazy o znaczeniu przenośnym - powstają przez przenoszenie cechy jednego wyrazu na drugi, np. bieg pocisku-zestawienie realne, bieg sprawy-znaczenie przenośne, oraz poprzez zestawienie odpowiednich słów, np. wyraz tchórz jako nazwa realna zwierzęcia i wyraz człowiek-tchórz znaczenie przenośne (człowiek bojaźliwy). Wyrazy o znaczeniu przenośnym wzbogacają słownictwo nie tylko poprzez zwiększenie liczby słów, ale przede wszystkim liczby ich znaczeń (np. złote ręce, kamienne serce).
c) zapożyczenia - możemy podzielić na właściwe (wyrazy przyjęte bezpośrednio z jakiegoś języka, np. z języka niemieckiego druk, ratusz, z łaciny egzamin, audycja, z języka angielskiego koks, brydż, z języka francuskiego bufet, grypa), repliki czyli kalki językowe (wyrazy, których części składowe są tłumaczeniami słów obcych), np. Welt w języku niemieckim świat-anschaung-pogląd=światopogląd, sztuczne (wyrazy utworzone ze składników należących do języków obcych), np. tele na odległość-z języka greckiego+visio- obraz-z łaciny = powstał wyraz telewizja). Zapożyczenia wzbogacają słownictwo, jeżeli nie mają odpowiedników polskich, np. arogancki. Bezcelowe stosowanie zapożyczeń prowadzi do zachwaszczenia języka (świadczą o tym choćby XVII wieczne makaronizmy).
d) kompozycja (tworzenie wyrazów złożonych) to łączenie w całość dwu lub więcej wyrazów bądź ich tematów. Zależnie od sposobu ich połączenia rozróżniamy trzy typy wyrazów złożonych: zestawienia, zrosty, złożenia.
- zestawienia - stanowią nazwę przedmiotu lub pojęcia, np. maszyna do pisania, wieczne pióro, czarna jagoda
-zrosty - zespolenie dwu lub więcej wyrazów pisanych łącznie i traktowanych jako jeden wyraz pod względem akcentu, np. Wielkanoc, lekceważyć, dotychczas, widzimisię
- złożenia - zespolenie członów wyrazowych za pomocą formantu "o" gdy pierwszy człon jest rzeczownikiem, przymiotnikiem, liczebnikiem, zaimkiem lub za pomocą formantów "i", "y", gdy pierwszy człon jest pochodzenia czasownikowego, np. białogłowa, listopad, lekkomyślny, samochód, pucybut .
e) skrótowce - to wyrazy utworzone przez połączenie liter lub sylab wyrazów stanowiących skracaną nazwę. Skrótowiec zastępuje całą grupę wyrazów i może podlegać normalnej odmianie.
Rozróżniamy następujące rodzaje skrótowców:
- literowce (czytamy nazwy liter, np. PKO=Pekao, PKP=Pekape),
- głoskowce (czytamy nazwę głosek, np. ZUS=Zus, PAN=Pan),
- sylabowce (grupowce, np. Pafawag, żelbet=żelazo-beton, czytamy sylaby lub grupy liter skróconych wyrazów),
- skrótowce mieszane (czytamy nazwy liter, głosek-sylab, np. CPLiA=Cepelia, CEZAS=Cezas).
f) neologizmy - to wyrazy, wyrażenia nowo utworzone w danym języku. Powstają one z konieczności nazwania nowych przedmiotów i pojęć, powstających wraz z rozwojem kultury materialnej i duchowej społeczeństwa. Dzielimy je na słowotwórcze, znaczeniowe, wyrazy zapożyczone, neologizmy artystyczne. Rodzaje neologizmów omówiliśmy już wcześniej, nie ma więc potrzeby do tego zagadnienia wracać. Wspomnijmy natomiast o innych jeszcze sposobach wzbogacania słownictwa. A należą do nich:
- słownictwo specjalne - wyrazy wiążące się z rozwojem poszczególnych dziedzin nauki i techniki. Słowa te, często niezrozumiałe dla ogółu, są niezbędne dla określonego kręgu specjalistów. Do słownictwa specjalnego należy zasób nazw i terminów stosowanych na oznaczenie pojęć i przedmiotów należących do tych dziedzin, np. w matematyce-logarytm, sinus, tangens, w fizyce-wektor, amplituda, w chemii-elektroliza, pierwiastek, w biologii-symbioza, fotosynteza.
- słownictwo środowiskowe - charakterystyczne dla jakiegoś środowiska, np. dla uczniów, aktorów, myśliwych czy sportowców, np. w łowiectwie: wadera-wilczyca, cieciorka-samica cietrzewia.
- wyrazy wieloznaczne - słowa posiadające wiele różnorakich znaczeń np. ognisko, bałwan. Słownictwo w swoim historycznym rozwoju wzbogaca się nie tylko pod względem liczby wyrazów, ale przede wszystkim liczby ich znaczeń. Znaczenie wyrazów zależy też od kontekstu, np. wyraz dobry zmienia znaczenie w zależności od tego, z jakim wyrazem go zestawimy: dobry człowiek-szlachetny, uczynny, dobry but-wygodny, mocny, dobry interes-korzystny.