Style funkcjonalne
Teksty językowe bywają zróżnicowane nie tylko środowiskowo i terytorialnie. Charakteryzuje je także zróżnicowanie stylistyczne. Do głównych odmian stylowych języka zalicza się następujące style: potoczny, naukowy, publicystyczny, urzędowy i artystyczny.
Styl potoczny - cechuje przede wszystkim wypowiedzi mówione, choć czasem występuje on także w swobodnych tekstach pisanych. W mowie najczęściej przejawia się w formie dialogu, rozmowy kilku osób, a także w monologu. Dominują w nim zdania o mało skomplikowanej strukturze (pojedyncze i złożone współrzędnie). Często występują równoważniki zdań, zdania niepełne i urwane. Słownictwo takich właśnie tekstów jest konkretne, dokładne, często nawet dosadne i zabarwione emocjonalnie.
Styl urzędowy - to styl przepisów prawnych, administracyjnych zarządzeń, okólników i innych pism urzędowych i instrukcji. Cechą stylu urzędowego w składni jest duża liczba konstrukcji bezosobowych. Jego odbiorca jest zwykle traktowany jako anonimowy członek zbiorowości. Do podstawowych cech tego stylu należy: używanie wyrazów, formuł, ustalanych konwencjonalnie (uprasza się, motywuję, zawiadamiam), kategoryczność treści (należy, powinien, jest zobowiązany), stosowanie strony biernej i zdań bezpodmiotowych (zamówienie zostanie zrealizowane, nie palić), podział tekstu na punkty i paragrafy, terminy specjalne (najemca, nabywca, interesant), tradycyjne wyrażenia i zwroty (uiścić opłatę, uregulować należność, sprolongować termin, nabywać prawa).
Styl naukowy - to styl, w którym pisane są dzieła specjalistyczne z różnych dziedzin wiedzy, głównie nauki i techniki. Charakteryzuje się on jednoznacznością i dążeniem do precyzyjnego formułowania twierdzeń i opinii. Brak w nim pierwiastków emocjonalnych, występują natomiast liczne skróty i symbole, wzory liczbowe i fachowa terminologia adresowana do konkretnego odbiorcy. Jeśli chodzi o składnię, to w przypadku stylu naukowego zauważamy wyraźną dominację zdań złożonych nad zdaniami pojedynczymi. Ponieważ w pracach naukowych częste są relacje logiczne, np. wynikanie, uzasadnienie, uwarunkowanie, stąd duża ilość zdań wynikowych, warunkowych, przyczynowo-skutkowych. W tekstach naukowych dominuje funkcja informatywna. Teksty te cechuje rzeczywistość, obiektywizm. Autorzy odwołują się głównie do intelektu czytelnika. Inne typowe cechy tego stylu to: brak figur stylistycznych, zdania długie, o skomplikowanej budowie, sformułowania konkretne oparte na faktach, logiczność rozumowania, jasny i zwięzły styl, obecność tezy, argumentacji i wniosków.
Styl publicystyczny - to styl występujący głównie w tekstach zamieszczanych w prasie (dziennikach, tygodnikach, miesięcznikach). Jest to styl bardzo wewnętrznie zróżnicowany: w notatkach prasowych zbliżony do potocznego a w felietonach, reportażach do stylu artystycznego (bo mogą to być tropy stylistyczne) oraz do stylu naukowego w trudniejszych pracach popularnonaukowych i obszernych artykułach na tematy ogólniejsze (gospodarcze, naukowe, społeczne). Cechą charakterystyczną stylu publicystycznego jest to, że oprócz funkcji informatywnej pełni także funkcję ekspresywną i impresywną. Autorzy tekstów odwołują się nie tylko do intelektu, ale również do uczuć czytelnika. Słownictwo publicystyczne jest przystępne dla odbiorcy, również składnię tekstów publicystycznych cechuje większa prostota niż tekstów naukowych. Inne cechy tego stylu to: prostota i naturalna składnia, sugestywność wypowiedzi, tytuły i nagłówki informujące o treści artykułu, felietonu czy reportażu, posługiwanie się wyrazami i zwrotami potocznymi.
Styl artystyczny - cechuje utwory zaliczane do literatury pięknej. Jest to najbardziej zróżnicowany wewnętrznie styl spośród innych omawianych wcześniej stylów. Mogą występować w nim różnorodne środki stylistyczne i językowe zaczerpnięte z języka innych epok historycznych oraz z regionalnych i środowiskowych odmian języka. Jest to styl dzieła sztuki, w którym bardzo silnie dochodzą do głosu mody stylistyczne i indywidualne upodobania autorów. Własny styl artystyczny, bowiem mają epoki, kierunki literackie, gatunki, poszczególni pisarze, a nawet poszczególne dzieła. Charakterystyczne cechy tego stylu to: bogactwo środków stylistycznych, obrazowe i sugestywne przedstawianie rzeczywistości, pełna symbioza różnych stylów (potocznego, naukowego, a nawet urzędowego), wykorzystywanie języka jako funkcji estetycznej, obecność archaizmów, gwary, neologizmów, wyrazów stworzonych przez autora (np. w twórczości Leśmiana: rozstodolił, trupięgi, dusiołek).