Orzeczenie
Sposoby wyrażania orzeczenia
Orzeczenie najczęściej wyrażane jest osobową formą czasownika; czasem - formą
nieosobową na -no, -to (Uczniowie wybili szybę w klasie; Wybito szybę w klasie
). W funkcji orzeczenia może być także użyty bezokolicznik; tak jest na
przykład w zdaniach podrzędnych okolicznikowych celu, ale tylko wtedy, gdy
podmiot zdania nadrzędnego jest taki sam, jak podrzędnego (por. Poszedłem do
kolegi, żeby mu pomóc w matematyce, ale Poszedłem do kolegi, żeby mi pomógł w
matematyce ). W funkcji orzeczenia może też wystąpić czasownik niefleksyjny
(Warto się tego nauczyć ).
Orzeczenie czasownikowe
Orzeczenie wyrażone pojedynczym wyrazem nazywamy czasownikowym albo prostym.
Może ono być wyrażone osobową formą czasownika, formą na -no, -to, rzadziej
bezokolicznikiem lub czasownikiem niefleksyjnym. W analizie traktujemy jako
orzeczenie nie tylko formę czasownika (ewentualnie z zaimkiem zwrotnym), ale i
towarzyszącą mu partykułę (Nie wykonaliśmy tej pracy; Czy zrobiono już
wszystko? Nie domyślasz się? Czyżbyś się nie domyślał? )
Orzeczenie złożone
Orzeczenie wyrażone więcej niż jednym wyrazem nazywamy złożonym. Najbardziej
charakterystyczne jest tak zwane orzeczenie imienne; występują jednak i inne
typy orzeczeń złożonych:
- Trzeba wykonać tę pracę.
- On musi przyjść.
- Nie należy się spóźniać.
- Ewa kończy pisać list.
Konstrukcje takie można także opisać jako połączenia orzeczenia prostego z
dopełnieniem wyrażonym bezokolicznikiem (i tak na ogół będziemy postępować).
Warto zwrócić uwagę na wymienność formy bezokolicznika na równoważny jej
znaczeniowo rzeczownik odczasownikowy w konstrukcjach typu Ewa kończy pisać
list - Ewa kończy pisanie listu. W takim przypadku potraktowanie formy
bezokolicznika jako dopełnienia wydaje się oczywiste. W pozostałych sytuacjach
wymiana taka nie jest możliwa (*On musi przyjść ), co może skłaniać do
potraktowania bezokolicznika tym razem jako części orzeczenia.
Orzeczenie imienne
Orzeczenie imienne składa się z dwóch części: łącznika, będącego elementem
czasownikowym, w zgodzie z podmiotem, i orzecznika o charakterze imiennym.
Łącznik na ogół wyrażony jest osobową formą czasowników być, stać się, zostać
(także okazać się, wydawać się, robić się itp.) lub partykułą to, a orzecznik -
najczęściej przymiotnikiem, imiesłowem przymiotnikowym lub rzeczownikiem.
Rozważmy następujące przykłady:
Jasio jest leniwy.
Jasio jest leniem.
Jasio to kawał lenia.
On stał się nieznośny.
Ona stała się znaną artystką.
On został pobity.
Ona jest zachwycająca.
Moja siostra to artystka!
Mój brat zostanie architektem.
Mój sąsiad okazał się draniem.
To wydaje się niedrogie.
Ona zrobiła się niemożliwa.
Zdanie z orzeczeniem imiennym należy odróżnić od zdania z czasownikami być,
stać się, zostać w funkcji orzeczenia prostego:
Chory chłopiec został w domu.
On jest teraz u lekarza.
To stało się tak nagle.
Sposoby wyrażania orzecznika
Orzecznik na ogół wyrażony jest przymiotnikiem w mianowniku (Jasio jest leniwy
) lub rzeczownikiem w narzędniku (Jasio jest leniem ) albo w mianowniku (przy
łączniku to, np. Jasio to kawał lenia ). W funkcji orzecznika mogą występować i
inne części mowy:
- zaimki: Ta książka jest moja; On chce być kimś.
- liczebniki: Byłem trzeci.
- przysłówki: Przyjemnie jest spacerować po lesie.
Orzecznik może mieć postać szeregu (Jan jest leniem i brudasem; On zostanie
lekarzem albo psychologiem; Nie jest ani miły, ani kulturalny; Stał się
przezorny i ostrożny ).
Typowe struktury orzeczenia imiennego
Najbardziej typowe są następujace struktury orzeczenia imiennego:
- Jan jest uczciwy ( orzecznik wyrażony przymiotnikiem w mianowniku)
- Jan jest uczciwym człowiekiem (orzecznik wyrażony rzeczownikiem w narzędniku)
- Jan to uczciwy człowiek (orzecznik wyrażony rzeczownikiem w mianowniku;
łącznik to )
- Przyjemnie jest spacerować po lesie (orzecznik wyrażony przysłówkiem; podmiot
wyrażony bezokolicznikiem).
Przeanalizujmy ostatni typ struktury. W zdaniu typu Przyjemnie jest spacerować
po lesie orzecznik wyrażony jest przysłówkiem (przyjemnie ), a podmiot
bezokolicznikiem (spacerować ). Forma bezokolicznika jest równoważna
znaczeniowo rzeczownikowi odczasownikowemu spacerowanie. Jeśli podmiotem byłoby
spacerowanie, zdanie przybrałoby postać: Spacerowanie po lesie jest przyjemne
lub Spacerowanie po lesie jest przyjemnością ; te dwie struktury są zaś jak
najbardziej typowe.
Orzeczenie imienne w stronie biernej
Jeśli orzeczenie występuje w stronie biernej, łącznik być pojawi się przy
orzecznikach wyrażonych imiesłowami biernymi utworzonymi od czasowników
niedokonanych, a łącznik zostać - przy orzecznikach wyrażonych imiesłowami
biernymi utworzonymi od czasowników dokonanych:
On jest często bity przez kolegów.
On został wczoraj pobity.