Pojęcia: antropocentryzm, humanizm, mecenat, poeta doctus, humanizm chrześcijański. Renesans wobec dorobku antyku i średniowiecza. J. Kochanowski i Klemens Janicki jako poeci – humaniści .
antropocentryzm:-
(antropos - człowiek, centrum - środek); charakterystyczna dla kultury, sztuki
i światopoglądu renesansu tendencja filozoficzna, umieszczająca w centrum
zainteresowania człowieka z jego wszelkimi potrzebami i możliwościami rozwoju.
mecenat:-
rozpowszechniona w renesansie forma opieki nad wybitnymi artystami, sprawowana
przez władców i magnatów. Nazwa wywodzi się od imienia polityka rzymskiego z I
w. p.n.e. (Mecenasa), który opiekował się twórcami (m.in. Horacym i
Wergiliuszem).
poeta doctus:-
poeta uczony, znający doskonale rzemiosło poetyckie, dzieła innych wybitnych
twórców, kulturę i tradycję. Termin ten był używany w odniesieniu do poetów
starożytności, poeta doctus był ideałem dla pisarzy humanizmu.
humanizm:-
(łac. humanus - ludzki) - zapoczątkowany we Włoszech ruch umysłowy, który z
czasem rozprzestrzenił się na inne kraje Europy. Przejawem humanizmu były
studia nad klasyczną literaturą łacińską, uznawaną za źródło wiedzy o
człowieku, oraz uznanie założeń kultury starożytnej za obowiązujący wzorzec.
Humaniści odrzucali teocentryzm (Bóg w centrum zainteresowania) na rzecz
antropocentryzmu, a poznanie praw rządzących światem i życiem człowieka uznali
za naczelne zadania filozofii, nauki i sztuki.
humanizm chrześcijański:-
połączenie humanizmu z wiarą; Kochanowski, Klemens Janicki;
Klemens Janicki:
* urodził się w Januszkowie koło Żnina w rodzinie chłopskiej
* w wieku 5 lat posłano go do szkoły kościelnej, potem do gimnazjum
humanistycznego im. Lubrańskiego w Poznaniu
* znajduje mecenasa
* w wieku 15-u lat pisze pierwsze wiersze
* pisze w języku łacińskim
* poeta laureat - otrzymał laur poetycki
* umiera młodo (ok. 20 lat)
* "Elegia o samym sobie" -
* pisze o sobie samym z perspektywy tego co minęło, śmierci
* opisywał fakty, które zaistniały w jego życiu. Stara się pokazać siebie jako
człowieka wykształconego i pragnącego wiedzy, zafascynowanego kulturą
antyczną.
* Motyw sławy poetyckiej
* :- pisze o swojej ambicji i o poezji, która jest dla niego czymś istotnym;
chce być kimś; ma poczucie własnej wartości; jest świadomy, że w życiu nie
dokonał i nie dokona wielu rzeczy;
* wzorzec uczonego humanisty
Jan Kochanowski:
* urodził się w 1530 r. w Sycynie jako syn średnio zamożnego szlachcica
* początkowo studiuje na uniwersytecie w Krakowie, potem w Królewcu i w latach
1552-57 w Padwie (tu zdobywa wykształcenie filologiczne: znajomość klasycznej
łaciny i greki, oczytanie w literaturze i filozofii starożytnej)
* w latach padewskich pisze pierwsze wiersze (łacina potem polski) -
naśladownictwo liryków rzymskich
* 1559 r. - dworzanin na dworze Jana Firleja, wojewody lubelskiego
* potem na dworze Zygmunta Augusta jako sekretarz (Zygmunt Stary i jego syn
nadawali te stanowisko ludziom wybijającym się na polu nauki lub sztuki);
powstaje wtedy wiele fraszek
* 1569 r. Kochanowski porzuca dwór i przenosi się do wsi Czarnolas, tam żeni
się z Dorotą Podlodowską; pisze fraszki, pieśni, treny (po śmierci jego
trzyletniej córeczki Urszulki)
* Motyw sławy poetyckiej
* :- najlepiej widać w :
* Pieśni XXIV "Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony ..."- pieśń
autobiograficzna; poeta mówi iż jest złożony z dwojakiej natury: śmiertelnej
i nieśmiertelnej, ludzkiej i ptasiej; chce, aby po jego śmierci jego dzieła
trwały; opisuje jak przekształca się w ptaka, nie umiera, pozostaje aby trwać
w poezji; Poeta jest dumny z własnej indywidualności (indywidualizm
renesansowy). Wie, że jego talent zapewni mu nieśmiertelność i warunki
materialne do tworzenia. Zdaje sobie sprawę ze swojej odrębności.
* "Ku muzom"-
* poeta zwraca się do muz, prosi je, by po jego śmierci, jego utwory były
znane.
* "Muza" -
* sława jest nagrodą za cnotę
Renesans wobec dorobku antyku i średniowiecza:
* antyk:-
* liczne wzorce; wpływ na lirykę europejską (np. Horacy - pieśni jego
przekładał np. Jan Kochanowski); nawiązania do gatunków i poglądów np.:
anakreontyk (francuska grupa "Plejada", Jan Kochanowski), oda, groteska,
horacjanizm, epikureizm; liczne nawiązania do utworów mitologicznych np. do
Arkadii; liczne nawiązania do haseł starożytnych np. do carpe diem
(Kochanowski); powstają nowe kierunki oparte na filozofii antycznej np.
neoplatonizm; powrót humanizmu do "Poetyki" Arystotelesa, dialogów Platona,
"Listów do Pizonów"Horacego;
* średniowiecze:
* - zaprzeczenie ideałów średniowiecza; w renesansie jest humanizm i
antropocentryzm, w śred. teocentryzm
Miejsce polszczyzny i łaciny w kulturze renesansu:
* okres rozwoju języka polskiego
* nowe różnorodne zagadnienia = powstawanie nowych słów, nazw, uściślanie
znaczenia wyrazów dawnych
* ważniejsze dzieła były pisane po łacinie, ale szybko tłumaczone na język
polski, np. "O naprawie Rzeczypospolitej"Modrzewskiego
* przekłady Pisma Świętego na język polski = tłumacze mieli wiele trudności aby
oddać sens oryginału
Szkolnictwo i książka:
* powstawanie świeckich szkół rycerskich - korpus kadetów założył ks. Adam
Czartoryski (regulamin "Katechizm moralny"- nacisk na honor i miłość do
Ojczyzny)
* 1740 r. - Stanisław Konarski zakłada szkołę Collegium Nobilium (świecka) dla
synów szlacheckich z internatem; uczą się: geografii, historii, fizyki,
przyrody; Konarski żąda reformy oświaty - szkolnictwo ma też wychowywać,
uczyć języka polskiego i języków obcych nowożytnych
* 1773 r. - sejm na wniosek króla powołuje Komisję Edukacji Narodowej
* powołanie szkół ludowych dla najuboższych z językiem wykładowym polskim
* dopuszczenie kobiet do kształcenia się
* powstaje "Towarzystwo do ksiąg elementarnych", które zajmuje się opracowaniem
podręczników
* wydano "Gramatykę dla szkół narodowych" - Onufry Kopczyński miał ukształtować
poprawność wysławiania się
* literatura mieszczańska, potem prywatna (magnaci - własne drukarnie);
najsławniejsze utwory drukowane poza granicami państwa;
Wpływ Kallimacha, Celtisa i Grzegorza z Sanoka w rozwój kultury polskiej:
* Filip Buonnaccorsi (Kallimah):-
* Włoch, humanista, oskarżony o spisek przeciwko papieżowi, ucieka z Ojczyzny
i przyjeżdża do Polski; mieszka u Grzegorza z Sanoka, napisał jego biografię
po łacinie ("Żywot i obyczaje Grzegorza z Sanoka")
* Konrad Celtis:
* - humanista niemiecki; przebywał w Krakowie (uczeń Akademii Krakowskiej) -
dzięki niemu powstało Nadwiślańskie Towarzystwo Literackie; razem z
Kallimachem wpłynął na rozwój myśli renesansowej;
* Grzegorz z Sanoka:
* - arcybiskup lwowski; typowy humanista i mecenas sztuki; prekursor renesansu