Od Ragtime`u do Reggae
Czarna muzyka rozkwitła wprawdzie w Ameryce Pólnocnej, jednak jej korzeni
niewatpliwie nalezy szukac w Afryce. Sprowadzeni sila do Ameryki niewolnicy, po
ciezkim dniu pracy gromadzili sie, by wspólnie muzykowac, przygrywajac sobie na
instrumentach, przywiezionych z ziemi rodzinnej, lub wykonanych na miejscu.
Na plantacjach bawelny i w portach na rzece Missisipi rozbrzmiewaly
improwizowane piesni w duzej mierze oparte na tradycyjnej muzyce afrykanskiej.
Partie solowe spiewane byly przez lidera, któremu wtórowal chór. Biali
wlasciciele niewolników tolerowali te muzyke, wychodzac z zalozenia, ze dobry
nastrój wplywa dodatnio na wydajnosc pracy. Mieli racje, nie przewidzieli
jednak tego, ze wspólne muzykowanie wzmocni solidarnosc pomiedzy niewolnikami i
stworzy im mozliwosc mocniejszej integracji.
Wydaje sie, ze muzyka ta przypadla tez do gustu bialym, skoro juz w osiemnastym
wieku pojawily sie plakaty oferujace na sprzedaz niewolników potrafiacych grac
"na rozku francuskim, na skrzypcach i pieknie uderzac w bebny".
Utalentowani Afrykanczycy czesto zachecani byli do grania muzyki europejskiej,
jednak wiekszosc z nich wolala swoja muzyke. Jedynym miejscem, gdzie mogli ja
publicznie wykonywac, bul plac Congo w Nowym Orleanie. Prawo pochodzace jeszcze
z siedemnastego wieku zezwalalo niewolnikom na taniec, spiew i gre na
instrumentach tylko w tym miejscu i tylko w niedziele. Nieoficjalnie jednak
grano i spiewano w niemal calym kraju, a szczególnie na Poludniu, gdzie bylo
najwiecej Afrykanczyków. Tradycyjne instrumenty afrykanskie zostaly zastapione
przez skrzypce, flet i bandzo.
Pod koniec osiemnastego wieku sytuacja Afro amerykanów mieszkajacych w
pólnocnych stanach zaczela sie powoli poprawiac. Zwiazane to bylo z pojawieniem
sie ruchu abolicjonistycznego. Okolo roku1790 juz prawie osiem procent czarnych
mieszkanców Ameryki stanowili wolni ludzie. Kolejne pokolenia czarnych muzyków
eksperymentowaly z nowymi liniami melodycznymi i rytmami, dzieki czemu
powstawac zaczely nowe gatunki, na pierwszy rzut oka calkowicie odmienne od
tradycyjnej muzyki afrykanskiej. Niemniej jednak twórczosc Afro amerykanów
zawsze nosila pietno oryginalnosci i trudno byloby ja pomylic z jakimkolwiek
innym rodzajem muzyki.
W roku 1850 w jednej z gazet amerykanskich mozna bylo przeczytac o pewnym
nowojorskim klubie tanecznym odwiedzanym szczególnie chetnie przez czarnych
obywateli. W sklad przygrywajacego do tanca zespolu wchodzil skrzypek, trebacz
i perkusista. Autor artykulu napisal, ze "trebacz rozgrzal swój instrument
niemal do czerwonosci", zas spocony perkusista "zdawal sie zaprzeczac wszelkim
regulom muzycznego rytmu". Tymczasem na poludniu Ameryki Afrykanczykom przyszlo
zyc w zupelnie odmiennej rzeczywistosci - w swiecie niewolniczej pracy ponad
sily. Jedyna pocieche znajdowali w Slowie Bozym, dajacym nadzieje na lepsze
zycie po smierci.
Ich pelna zaru, skierowana ku Bogu muzyka gospel wyrosla z religijnych hymnów
przybylych z Europy Metodystów. Niewolnicy nadali jednak tej muzyce swój
wlasny, niepowtarzalny charakter. Panujaca w murzynskich kosciolach atmosfera
niepohamowanej radosci czesto szokowala bialych Amerykanów, przyzwyczajonych do
bardziej powsciagliwych w formie obrzedów.
Po oficjalnym zniesieniu niewolnictwa w calym kraju, w roku 1865, prawie
natychmiast pojawily sie popularne zespoly minstreli oraz rozkwitly murzynska
chóralna muzyka religijna (spirituals), blues, regtime i jazz.
Wielu imigrantów z Europy po raz pierwszy zetknelo sie z muzyka amerykanskich
Murzynów na koncertach minstreli, czyli zespolów zlozonych z bialych
instrumentalistów, którzy malowali twarze na czarno i wykonywali murzynskie
piesni oraz tance. Obecnie popisy takie wydaja sie tylko protekcjonalna parodia
czarnej kultury, jednak wówczas, w drugiej polowie dziewietnastego wieku,
cieszyly sie wielka popularnoscia w calym kraju. Z czasem mozna je bylo spotkac
juz tylko na poludniu USA, przede wszystkim w Nowym Orleanie.
Paradoksalne wystepy minstreli ogladane byly równie chetnie przez bialych, jak
przez czarnych, a w roku 1865 pojawila sie nawet orkiestra minstreli,
skladajaca sie z samych czarnych wykonawców. Muzyka minstreli, a przede
wszystkim rytmiczne partie bandzo, daly poczatek nowemu gatunkowi, zwanemu
ragtime.
RAGTIME
Pierwsze ragtime'y zostaly opublikowane w roku 1897, jednak juz jedenascie laty
wczesniej tance wykonywane na placu Congo okreslane jako "ragged" czyli
nierówne, co mialo oddawac ich charakterystyczna rytmike.
Ragtime'y, czyli utwory o silnie synkopowanej melodii, prowadzonej na tle
regularnie akcentowanego basu, wywodza sie ze srodkowego zachodu Stanów
Zjednoczonych, przede wszystkim z Chicago i St. Louis. Po raz pierwszy w
historii muzyka czarnych Amerykanów rozprzestrzenila sie na niemal caly swiat.
Za najwybitniejszego kompozytora ragtime'ów uwaza sie Scotta Joplina, który
jest autorem pierwszego przeboju tego gatunku - utworuMapple Leaf Rag.Joplin
zmarl w biedzie w roku 1917. Moment ten uwaza sie za poczatek koncz ery
swietnosci ragtime'u. Choc wyparty przez jazz, nigdy nie zostal calkowicie
zapomniany. Kontynuatorami tej tradycji muzycznej przez wiele lat byli
pianisci, tacy jak na przyklad Knuckles O'Toole (Dick Hyman) oraz Joe "Fingers"
Carr (Lou Busch).
CALY TEN JAZZ
Po raz pierwszy pojawil sie na poludniu Stanów Zjednoczonych okolo roku 1900.
To wazny moment w historii muzyki - w Nowym Orleanie dokonala sie bowiem
historyczna fuzja ludowych piesni murzynskich z elementami muzyki europejskiej.
Juz dwadziescia piec lat pózniej istnialo silne srodowisko jazzmanów równiez w
Nowym Yorku, a z Europy dochodzily glosy o rosnacej popularnosci nowego
gatunku. Lata dwudzieste i trzydzieste, zostaly nawet ochrzczone mianem "epoki
jazzu". Paradoksalnie, najbardziej popularny gatunek czarnej muzyki - "jazz
nowooorleanski" - zyskal sobie slawe dzieki orkiestrze bialych muzyków -
slynnej Original Dixieland Jazz Band. Sklad instrumentalny orkiestr jazzowych
zmienial sie od wczesnych zespolów detych po klasyczna kombinacje kornetu,
klarnetu, puzonu, gitary lub bandzo, kontrabasu lub tuby oraz perkusji - skladu
charakterystycznego dla nowoorleanskich bandów lat dwudziestych i
trzydziestych. Fortepian lub pianino wprowadzone zostaly dopiero wówczas, gdy
jazz trafil do sal tanecznych calego swiata. Saksofon pojawial sie z rzadka,
uwazany byl przede wszystkim za atrybut zespolów grajacych tzw. jazz
chicagowski.
Podstawowym zalozeniem muzyki jazzowej jest improwizacja zarówno calego
zespolu, jak i samego solisty. Na poczatku kornecista lub trebacz koncentrowali
sie jedynie na linii melodycznej utworu, zas utrzymanie rytmu pozostawiali
reszcie zespolu. Integralna czescia byly takze popisy solistów na trabce,
klarnecie lub puzonie. W latach dwudziestych slawe zyskal Louis Armstrong -
trebacz w orkiestrze King Oliver's Creole Jazz Band.
Z czasem sztuka improwizacji ulegla przeobrazeniom. Za utrzymanie rytmu
odpowiedzialne staly sie fortepian, kontrabas i perkusja, muzycy zaczeli
swobodniej poodchodzic do zbiorowych improwizacji, wzrosla liczba popisów
solowych, do dnia dzisiejszego stanowiacych wyróznik jazzu sposród innych
gatunków muzycznych.
W niezwykle popularnej w Stanach Zjednoczonych muzyce jazzowej wyodrebnilo sie
kilka nurtów: jazz grany przez wielkie orkiestry murzynskie (bandy), swing oraz
bebop. Swing podbil serca szerokiej publicznosci w póznych latach
trzydziestych. Do wspanialego rozwoju wielkich bandów jazzowych przyczynil sie
Duke Ellington. W jego orkiestrze wyrafinowana linia melodyczna prowadzona byla
przez instrumenty dete, w tym przez trabki z tlumikami i saksofony. Ellington
nie byl zwolennikiem charakterystycznych dla nurtu nowoorleanskiego popisów
solowych, w których lubowal sie na przyklad Louis Armstrong.
Wszechobecne dotad solówki ustapily na jakis czas miejsca zdyscyplinowanym
aranzacjom w stylu Benny Goodmana i bialych orkiestr swingowych. Do lask
powrócily dopiero pod koniec drugiej wojny swiatowej, wraz z pojawieniem sie na
scenie muzycznej Charlie Parkera i Dizzie Gillespiego. Parker zachwycal
publicznosc brawurowymi popisami na saksofonie altowym, czym zainspirowal nowe
pokolenie muzyków jazzowych.
W polowie lat czterdziestych swój renesans przezywal tradycyjny jazz
nowoorleranski, natomiast w latach szescdziesiatych muzyka Milesa Davisa dala
poczatek nurtowi jazzu nowoczesnego, który opiera sie glównie na improwizacji
bez scisle okreslonej postawy harmonicznej.
BLUES
Podczas, gdy jazz swiecil triumfy w calej Ameryce i poza jej granicami,
melancholijny blues poruszal serca stosunkowo nielicznej grupy wielbicieli.
Utwory bluesowe nazywano ludowymi piesniami amerykanskich Murzynów. W swej
ksiazce The Story Of the Blues Paul Oliver nazwal bluesa "stanem umyslu i
muzyka, która uzycza mu glosu".
Czarni Amerykanie podzielili sie jazzem z bialymi, natomiast bluesa przez dlugi
czas mieli tylko dla siebie. Muzyka ta jest rzewnym dialogiem pomiedzy
wykonawca i jego instrumentem. Pelna jest naglych pauz, momentów ciszy i zmian
rytmu. Pomimo ze bluesa stworzyli mezczyzni , to wlasnie kobiety pozwolily mu
wydostac sie poza granice murzynskich gett. Mya Rainey, Bessie Smith, Sippie
Wallace, Lizzie Miles i wiele innych wokalistek koncertowalo w prowizorycznych
namiotach przy akompaniamencie pianisty i skromnego zespolu. Poczatkowo
oklaskiwali je przede wszystkim czerni sluchacze , z czasem jednak widownia
zaczela sie zapelniac równiez bialymi. Pierwsza wielka gwiazda bluesa byla
Bessie Smith, której nagrane na winylowych plytach piosenki do dzis poruszaja
uczucia sluchaczy na calym swiecie. Takze interpretacje utworów bluesowych w
wykonaniu Billie Holiday, slynnej wokalistki jazzowej, nic nie stracily ze swej
sily wyrazu trzydziesci lat po jej smierci.
MUZYKA MIAST
Wraz z masowa migracja czarnej ludnosci do wielkich miast na pólnocy Stanów
Zjednoczonych, metropolie te zaczely pulsowac rytmem czarnej muzyki. Miejski
blues, na przyklad w wykonaniu Muddy Watersa, dzieki uzyciu elektrycznej
gitary, nabral ostrzejszego brzmienia i z czasem zaczal sie oddalac od
melancholijnego tonu tradycyjnego bluesa. Muzyka ta, ochrzczona mianem
rhytm'n'bluesa, oddaje niespokojne tetno wielkich aglomeracji.
W miastach pojawil sie takze zupelnie odmienny nurt muzyki murzynskiej.
Popularne zarówno wsród czarnych jak i bialych sentymentalne, uladzone utwory
zespolów takich jak The Drifters i The Platters.
W polowie lat piecdziesiatych, wraz z pojawieniem sie rock'n'rolla, muzyka
czarnych podbila szerokie rzesze amerykanskich nastolatków. W tym samym czasie
Ray Charles nagral serie przebojów wyrastajacych z tradycji gospel, spirituals
i bluesa.
Ray Charles zapoczatkowal soul, kolejny wazny styl, majacy swe korzenie w
murzynskiej muzyce religijnej . W jego slady poszlo wielu czarnych wokalistów ,
laczac zar i stylistyke utworów gospel z elementami rhytm'n'bluesa. Najwieksza
slawe zyskali Sam Cooke, Otis Reading, Percy Sledge i Aretha Franklin. Dzieki
nim po dzis dzien w twórczosci bialych rockmanów obecna jest tradycja muzyki
czarnych, swymi korzeniami siegajaca kultury afrykanskiej.
Wiekszosc wykonawców soulowych nagrywala plyty w malych, nieznanych
wytwórniach. Taka wytwórnia byla na poczatku legendarna, dzis Tamla Motown,
wypuszczajaca krazki z muzyka pop o wyraznych wplywach gospel, które szybko
zawedrowaly na pierwsze miejsca list przebojów. Artysci nagrywajacy dla tej
wytwórni - na przyklad Martha and the Vandelas, The Ronettes, The Supremes czy
The Four Tops - zarobili na swojej muzyce miliony.
MUZYKA WYSP
Wielu niewolników, pojmanych w siedemnastym wieku w Afryce, zostalo sprzedanych
na Karaibach, przede wszystkim na Jamajce. Podobnie jak ich bracia i siostry,
których wywieziono na kontynent amerykanski, kultywowali kulture swych
przodków. Niewolnicy z Jamajki wytworzyli nowa obyczajowosc, silnie
zakorzeniona w tradycji afrykanskiej. Dali równiez poczatek slynnemu
jamajskiemu gatunkowi muzycznemu - reggae.
Styl ten laczy w sobie elementy ludowych piesni jamajskich (mento) z
charakterystycznym synkopowanym brzmieniem rhytm'n'bluesa. Zanim jednak
wykonawców jamajskich trafily na listy przebojów , reggae bylo przede wszystkim
muzyka buntu i odzwierciedlalo tesknote potomków czarnych niewolników za
wyidealizowana mityczna Afryka.
REGGAE I WSPÓLCZESNOSC
Reggae wywarlo ogromny wplyw na muzyczny rynek w Wlk. Brytanii, a nastepnie na
calym swiecie. Wprawdzie pierwsza plyta z ta muzyka - Little Shiela autorstwa
Laurel Aitkena - trafila do brytyjskich sklepów muzycznych juz w roku 1960, to
jednak muzyka z Jamajki zdobyla w Wlk. Brytanii szeroka popularnosc dopiero
dziewiec lat pózniej, wraz z uksztaltowaniem sie tam silnej spolecznosci
imigrantów z Wysp Karaibskich. Najwieksza gwiazda reggae zostal Bob Marley ,
wystepujacy z zespolem The Wailers. Przeboje takie jak No Woman, No Cryoraz I
Shot The Sheriff staly sie standardami muzyki popularnej.
Piosenki Marleya niosly ze soba nie tylko uniwersalne przeslanie polityczne ,
lecz równiez ogromny ladunek emocjonalny, który trafial do serc nie tylko
czarnych sluchaczy. Reggae sluchano po obydwu stronach Zelaznej Kurtyny. Pomimo
smierci Marleya w 1981 roku muzyka reggae nie stracila na popularnosci i do
dzisiaj stanowi jeden z najbardziej zywotnych gatunków muzyki popularnej,
oddzialywujacy na wiele innych stylów.
Najnowszymi gatunkami muzycznymi zawojowaly swiat i sa kontynuacja dlugiej
tradycji czarnej muzyki, sa rap i jungle. Zreszta trudno byloby znalezc
jakikolwiek nurt muzyczny, który nie zawieralby elementów kultury afro-
amerykanskiej na listach przebojów króluje wielu czarnych wykonawców. Trzeba
pamietac, ze sa oni potomkami mieszkanców Afryki przed laty sila przywiezionych
na kontynent amerykanski i sprzedanych w charakterze niewolników. Nawet dzisiaj
w twórczosci takich gwiazd, jak Stevie Wonder, Michael Jackson, James Brown,
Diana Ross, Prince, Whitney Houston czy Ice T, bije afrykanskie serce.
Literatura:
* Swiat Wiedzy
* Encyklopedia Muzyczna
* Encyklopedia Hutchinsona
* Leksykon Muzyczny