Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach urodził się w 1685r. w Eisenach w Turyngii, głęboko w
sercu Niemiec. Był najmłodszym członkiem wielkiej dynastii, która przez 200 lat
obdarzała region utalentowanymi muzykami. Sam Bach wywodził swój muzyczny
rodowód od prapradziadka, Veita Bacha, młynarza grającego na flecie. W 1695r.
najmłodsze pokolenie rodziny zostało całkiem osierocone. Matka Johanna
Sebastiana zmarła , kiedy miał dziewięć lat , a ojciec- uzdolniony organista i
skrzypek - rok później. Te tragiczne okoliczności w pewnym sensie okazały się
jednak dla chłopca dobroczynne: trafił pod opiekę do starszego brata , Johanna
Christopha, organisty w pobliskim Ohrduf, który zadbał o jego wszechstronne i
intensywne muzyczne wykształcenie. Młody Bach pobierał lekcje obejmujące zakres
od teorii muzyki po sztukę budowy organów i uczęszczał do lokalnej szkoły, jak
na owe czasy bardzo postępowej.
Bach organista
W 1700r. Bach został chórzystą w szkole przyklasztornej pod wezwaniem św.
Michała w Lüneburgu, oddalonym o ponad 300 km od domu rodzinnego. Miał wtedy 15
lat. Zapoznał się wówczs z twórczością wielkich organistów epoki: Georga Böhma,
mieszkańca Lüneburga, oraz - przy okazji częstych wizyt w Hamburgu - wielkiego
Adama Reinkena. Te okoliczności ugruntowały jego fascynację muzyką organową.
Kariera chóralna Bacha zakończyła się w 1702r., kiedy zaczął przechodzić
mutację. W 1703r. podjął na krótko pracę w orkiestrze na jednym z pomniejszych
dworów weimarskich, a niedługo potem otrzymał propozycję objęcia stanowiska
organisty i opiekuna chóru w nowym kościele w Arnstadt. Współcześni znali Bacha
jako bardzo skromną osobę. Zdażylo się ponoć, że pewien wydawca mający na swoim
koncie serię biografii sławnych postaci zwrócił się do niego z prośbą o
zdradzenie kilku szczegółów z życia osobistego z zamiarem wydania tomu
poświęconego kompozytorowi. Bach odmówił grzecznie, lecz stanowczo. Z drugiej
strony kompozytor miał poczucie swego talentu i na tym tle czesto popadał w
konflikty z otoczeniem. Zwłaszcza jego stosunki z pracodawcami nie układały się
najlepiej, a w Arnstadt dochodziło do szczególnie przykrych spięć. Lokalne
władze kościelne oskarżały go mianowicie o zaniedbywanie obowiązków, nadmierna
kwiecistość stylu, a nawet o pociąg do kieliszka , który Bach miał jakoby
zaspokajać wymykając się z kościoła podczas kazań do pobliskiej gospody.
Cierpliwość pracodawców skończyła się kiedy Bach samowolnie przedłużył swój
urlop w okresie świąteczno-noworocznym na przełomie lat 1705-1706. W następnym
roku Bach przeprowadził się do Mühlhausen w Alzacji , aby objąć posadę
organisty w Blasiuskirche. Godnym odnotowania wydarzeniem z tego okresu był
ślub kompozytora z kuzynką, Marią Barbarą Bach, w październiku 1707r. Po
niespełna rocznym pobycie w Mühlhausen, Bach w 1708r. zrezygnował z zajmowanej
posady , by w Wejmarze objąć stanowisko nadwornego organisty u księcia Wilhelma
Ernesta, wielkiego miłośnika sztuki. W życiu Bacha nastąpiły szczęśliwe i pełne
dobrobytu lata. Powstały wówczas niektóre z jego najlepszych fug i kantat. W
uznaniu tych zasług w 1714 r. został mianowany koncertmistrzem kapeli
weirmarskiej, co wiązało się ze znacznym wzrostem prestiżu oraz wynagrodzenia.
Rok 1717 w życiu Bacha przyniósł zarówno triumf, jak i rozczarowanie. Przede
wszystkim jako pretendent do miana najlepszego klawesynisty swoich czasów
kompozytor otrzymał zaproszenie do Drezna, aby zmierzyć się z Luisem
Marchandem, organistą króla Francji Ludwika XV. Kiedy przybył na miejsce
okazało się , że wcześniej jego rywal opuścił miasto. Bach uznał to za swój
sukces, ale już niebawem jego euforia znacznie opadła, gdy dowiedział się , że
książę odrzucił jego kandydaturę na stanowisko nadwornego kapelmistrza. Udał
się wówczas do Anhalt-Köthen, aby przedstawić swoią kandydaturę na to samo
stanowisko księciu Leopoldowi. Starania Bacha zostały przyjęte, ale
dotychczasowy pracodawca uznał rezygnację kompozytora za afront i natychmiast
polecił go uwięzić. Zwolniony z aresztu dopiero po 16 dniach, otrzymał
zezwolenie na odejście.
Nowe wyzwania
Lata spędzone w służbie u księcia Leopolda -także zapalonego muzyka- okazały
się najbardziej owocną epoką w twórczości kompozytora, a wśród dzieł z tego
okresu wyróżnić należy Koncerty brandenburskie. W 1720r. podczas jednej z
podróży u boku księcia Bach otrzymał informację o nagłej śmierci żony. Szybko
jednak znalazł pocieszenie w osobie Anny Magdaleny Wilcken, dwudziestoletniej
córki nadwornego trębacza , która poślubił w grudniu 1721r. Drugie małżeństwo
kompozytora okazało się bardzo szczęśliwe. Anna Magdalena wydała na świat 13
dzieci. To dla niej Bach skomponował proste i czarujące utwory na instrumenty
klawiszowe , grywane do dziś jako wprawki przez początkujacych pianistów.
Małżeństwo zbiegło się w czasie ze szczytowym okresem jego muzycznej kariery. W
1723r. otrzymał propozycję objęcia stanowiska kantora szkoły św. Tomasza w
Lipsku, a w 1730r. został mianowany dyrektorem muzyki w Collegium Musicum. Bach
wycofał się z życia publicznego w 1741r. Miarą jego zdobytej w Lipsku pozycji
społecznej i materialnej może być liczba kompozycji , które wówczas stworzył .
Wymienić należy przede wszystkim wielkie arcydzieła kościelne:Pasję według św.
Jana, Pasję według św. Mateusza, Oratorium na Boże Narodzenie, Oratorium
wielkanocne, Mszę h-moll oraz blisko trzysta kontat. Ostatnie lata życia to dla
Bacha przede wszystkim walka z postępującą ślepotą. W tym trudnym okresie
kompozytor znalazł pociechę wśród swej licznej i uzdolnionej rodziny. Już
niebawem jego czterech synów miało stać się uznanymi , samodzielnymi muzykami i
kompozytorami. Bach zmarł 28 lipca 1750r. Jego muzyka poszła w zapomnienie na
niemal 80 lat. Nieliczni kompozytorzy - m.in. Mozart i Beethoven -wspominali go
z uwielbieniem, ale dopiero Mendelssohn w 1829r. rozpoczął prawdziwą krucjatę
na rzecz wskrzeszenia jego muzyki. Od tej pory skromny organista z Turyngii,
określany jako najwybitniejszy muzyk wszechczasów i jeden z najbardziej
płodnych kompozytorów, został w pełni doceniony przez melomanów całego świata.
KALENDARIUM
1685:Narodziny w Eisenach, w Niemczech
1700:Wstąpienie do chóru w kościele św. Michała w Lüneburgu, lekcje u Georga
Böhma
1703:Objęcie posady organisty w Arnstadt
1707:Objęcie posady organisty w Mühlhausen; październik: ślub z kuzynką, Marią
Barbarą Bach
1708:Rezygnacja ze stanowiska w Mühlhaysen; objęcie posady nadwornego organisty
u księcia Weimaru
1714:Objęcie posady koncertmistrza u księcia Weimaru
1717:Porażka w staraniach o stanowisko kapelmistrza u księcia Weimaru; objęcie
tej samej posady u księcia Leopolda w Anhalt-Köthen; intensywny rozkwit
twórczości(m.in. Koncerty brandenburskie)
1720:Śmierć żony Marii Barbary Bach
1721:Ślub z Anną Magdaleną Wicken
1723:Maj - objęcie posady kantora w przykościelnej szkole św. Tomasza w Lipsku;
rozkwit twórczości kościelnej
1740:Pierwsze objawy ślepoty
1750:28 lipca-śmierć
Opis wybranych dzieł
Toccata i Fuga d-moll ,BWV 565
Oto jedno z najbardziej fascynujących i podziwianych dzieł Bacha, skomponowane-
jak wiele innych utworów-na jego ulubiony instrument: organy. Wydaje się zatem
paradoksem, że geneza tej kompozycji wiąże się z niezbyt chlubnym epizodem z
życia muzyka. W listopadzie 1706r. młody kompozytor -wówczas organista
kościelny w Arnstadt -otrzymał zgodę przełożonych na wyjazd do Lubeki,
goszczącej raz do roku, w piątą niedzielę przed swiętami Bożego Narodzenia,
uczestników koncertów muzyki religijnej zw. Abendmusiken pod kierunkiem
renomowanego duńskiego organisty Dietricha Buxtehudego. Toccata i fuga d-moll
stanowi spontaniczny wyraz zachwytu nad występem wielkiego Buxtehudego. Bach
powrócił do Arnstadt w lutym 1707r. co oznaczało że samowolnie przedłużył swój
urlop o dwa miesiące, zaniedbując przy tym lokalne uroczystości swiąteczne i
noworoczne. Jak najszybciej musiał rozejrzeć się za nowym zajęciem.
Organy stanowiły ulubiony instrument muzyczny Bacha. I chociaż wspołcześni nie
doceniali sporej części jego twórczości zgodnie uznawali w nim największego
organistę swoich czasów. Toccata i fuga d-moll to jedna z najbardziej znanych
kompozycji organowych Bacha. Toccatę rozpoczyna dramatyczna fraza, po której
następuje cała seria przejść wymagających od grającego znakomitej techniki
manualnej i pedałowej. Fuga stanowi przykład jednej z najpiekniejszych form
muzycznych baroku, polegającej na rozwijaniu całego utworu z pojedynczego
tematu. Całość- zarówno Toccata jak i Fuga -przypomina spontaniczne
improwizacje, jakim Bach oddawał się często podczas nabożeńsw lub przy innych
oficjalnych okazjach.
Aria na strunę G
Kompozycja ta pod każdym względem rożni się od poprzedniej. Stanowi znakomity
przykład twórczości Bacha utrzmanej w nastroju pogodnej kontemplacji i cieszy
się sporśą popularnoscią. Nastepująca tuż po uwerturze Aria stanowi pierwszą
część Suity D-dur nr 3 BWV 1068, skomponowanej podczas pobytu Bacha w Lipsku w
okresie pomiędzy 1727 a 1736 r. Należy zauważyć ,że od momentu powstania utworu
wielokrotnie aranżowano na inne instrumenty, co świadczy o jego nadzwyczajnej
popularności.
Koncerty brandenburskie
Zatrudniony w latach 1714-1717 u księcia Leopolda w Arnholt-Köthen Bach cieszył
się , jako kapelmistrz, należnym prestiżem, ale jego wynagrodzenie pozostawiało
wiele do życzenia. Nie należy zatem dziwić się , że postanowił wykorzystać
spotkanie z margrabią Christianem Ludwigiem von Brandenburg-Anspachem, wielkim
miłośnikiem muzyki, aby dorobić do dworskiej pensyjki. W wyniku tego spotkania
powstała część koncertów brandenburskich, które Bach zaprezentował margrabiemu
wraz z wielce czołobitną decyzjaą. Niestety margrabia nigdy nie zlecił ich
wykonania swojej orkiestrze, uznajac ja za niewystarczającą pod względem
wielkości , aby w pełni oddać walory kompozycji. Po śmierci margrabiego w
1734r. rękopisy koncertów- do dziś uważanych za najlepsze świeckie kompozycje
Bacha- zostały odnalezione i jako dzieła "artysty nieznanego" wystawione na
sprzedaż.
Bach w każdym ze swoich sześciu koncertów eksperymentował z inną kombinacją
instrumentów. W efekcie koncerty tworza pomost pomiędzy starszym barokowym
concerto grosso na skontrastowane grupy instrumentów oraz późniejszym koncertem
klasycznym lub romantycznym w trzech częściach na instrument solowy z
towarzyszeniem pełnej orkiestry, znanym m.in. z twórczosci Mozarta ,
Beethovena, Schumanna i Czajkowskiego.
Koncert G-dur nr 3
Koncert nr 3 został zaaranżowany na orkiestrę smyczkową podzieloną na dwa
zespoły z toważyszeniem klawesynowego basso continuo tak typowego dla barokowej
muzyki instrumentalnej. Silna miarowa melodia nadaje tempo oraz nastrój
początkowemu Allegro Moderato. Stopniowo wyłania sie z niej drugi motyw,
prowadzący do punktu kulminacyjnego tej części. Adagio można określić jako
kadencję zbudowaną z dwóch akordów , stanowiącą zapowiedz jasnej wirującej
melodii w końcowym Allegro- melodii wprost wymażonej dla zespołu smyczkowego.
Koncert G-dur nr 4
Koncert ten zasługuje na uwagę ze względu na wyraziste skontrastowanie
instrumentów smyczkowych orkiestry z dwoma fletami solowymi. Część pierwsza,
Allegro to delikatna , miarowa melodia, która szybko rozwija się w formę
dialogu pomiędzy skrzypcami solo a dwoma fletami. Pogodny nastrój burzy część
środkowa , Andante w całości utrzymana w pogodnej tonacji minorowej. Kadencja
prowadzi do finałowego Presto . Jest ono silnie polifoniczne, zbudowane z wielu
przeplatajacych się głosów i melodii. Smyczki i flety wspólnie tkaja przebogaty
kobierzec dźwięków, w części środkowej przystrojony kwiecistym i ekscytującym
pasażem na skrzypce solo.
Koncert D-dur nr 5
Piąty Koncert brandenburski stanowi godny odnotowania postęp na planie concerto
grosso : instrumentalna grupa koncertująca złozona z solowych skrzypiec, fletu
i klawesynu odznacza się wyraźnie na tle zmasowanych smyczków. W długim Allegro
słyszymy na przykład bardzo szybkie i rozbudowane gamy i figuracje na klawesyn
solo. I jak z Toccaty i fugi d-moll możemy wnioskować o mistrzostwie Bacha w
improwizacji organowej, tak piąty Koncert brandenburski stanowi popis jego
umiejętności improwizacyjnych na klawesyn. Środkowe Affetuso na trzy wymienione
wyżej instrumenty solo jest dla odmiany bardziej melancholijne w nastroju.
Finalowe Allegro z kolei rożbmiewa żywo i pogodnie wykorzystując zaskakujące
kontrasty pomiędzy solistami i pełną orkistrą smyczkową.
Największe dzieła
Na orkiestrę
Koncerty brandenburskie nr 1-6, BWV 1046-51
Suita C-dur nr 1, BWV 1066
Suita h-mollnr 2, BWV 1067
Suita D-dur nr 3, BWV 1068
Suita D-dur nr 4, BWV 1069
Chóralne
Magnificat D-dur, BWV 243
Pasja według św. Mateusza, BWV 244
Pasja według św. Jana, BWV 245
Oratorium na Boże Narodzenie ,BWV 248
Na instrumenty klawiszowe
Zbiór 48 preludiów i fug Das wohltemperierte Klavier, BWV 846-93
Fantazja i fuga a-moll , BWV 904
Koncert włoski F-dur, BWV 971
Wariacje Goldbergowskie, BWV 988
Organowe
Fantazje i fugi c-moll , BWV 537
Preludium i fuga a-moll, BWV 543
Toccata i fuga d-moll, BWV 565
Toccata i fuga E-dur, BWV 566
Kameralne
6 Sonat na skrzypce, flet i fortepian, BWV 1020-1025
Kunst der Fuge, BWV 1080
Musikalische Opfer, BWV 1079
Chorałowe
Orgelbüchlein, BWV 599-644