Haydn Joseph
Joseph Haydn urodził się w Austrii, w 1732 roku, zmarł w 1809 roku. Już w dzieciństwie przejawiał zdolności muzyczne. Jako chłopiec był chórzystą, grał również na skrzypcach i na fortepianie. Dzięki tej umiejętności uzyskał posadę akompaniatora, u Nicola Porpory, znanego kompozytora i nauczyciela. Kontakt miał istotny wpływ na twórczość późniejszego mistrza. W wieku 27 lat Haydn został kapelmistrzem u hrabiego Morzina w Lukavec, w Czechach. Po rozwiązaniu orkiestry w 1761 roku dostał się na dwór w Eisenstadt, do księcia Mikloąa Esterházyego, gdzie spędził 30 lat, obejmując stanowisko pierwszego kapelmistrza. Po śmierci księcia kompozytor przyjął zaproszenie do Londynu. Pobyt w Anglii stał się przełomem dla jego twórczości, gdyż Haydn poznał muzykę Haendla. Szczególne wrażenie zrobiły na nim oratoria i sam spróbował w nich swoich sił. Oratoria Haydna: "Stworzenie świata" i "Pory roku" uznano za szczytowe osiągnięcia tego gatunku. Haydn uzyskał całkowitą finansową niezależność dzięki swojej popularności. Otrzymał tytuł doctora honoris causa uniwersytetu w Oksfordzie, został członkiem akademii w Sztokholmie i Paryżu. Ostatnie lata życia spędził w Wiedniu. W czasie, kiedy umierał, Europa zapoznawała się z nowym nurtem w muzyce dzięki młodemu kompozytorowi Franzowi Schubertowi.
Podczas życia Haydna zaszły w muzyce wielkie przemiany. Zaczął komponować, kiedy muzycznym światem rządził barok – Haendel i Bach, zetknął się z reformą operową Christopha Willibalda Glucka, geniuszem Mozarta oraz kunsztem Beethovena, aż wreszcie spotkał się z romantyzmem.
Haydn podtrzymywał tradycję szkoły staro wiedeńskiej i mannheimskiej, komponując utwory kameralne, divertimenta, kwartety smyczkowe. Forma kwartetu towarzyszyła mu przez całe twórcze życie. Liczne są jego symfonie (napisał ich 104), które systematycznie rozwijał i doskonalił, aż uzyskał układ czteroczęściowy. Często miały one programowy charakter, stąd tytuły: „Zegarowa", „Polowanie", „Wieczór i burza". Kiedy przebywał w Londynie, zetknął się z doskonałą orkiestrą, która zainspirowała go do zmian orkiestracyjnych. Instrumentarium typowe dla okresu klasycznego to: 12-16 skrzypiec, 4 altówki, 3 wiolonczele, 4 kontrabasy, 2 flety, 2 oboje, 2 fagoty, 2 rogi, z czasem klarnety i kotły. Do koncertów solowych wprowadził kadencje wirtuozowskie. Stworzył 24 opery, głównie kompozycje dla teatru Esterház. Do dziś bardzo popularne są jego 52 sonaty fortepianowe, które spełniają również funkcje dydaktyczne.
Opis wybranych utworów:
„ Koncert fletowy D-dur "
Był twórcą klasycznego kwartetu smyczkowego. W oratoriach połączył tradycje barokowe (technikę polifoniczną i koncertującą, ilustracyjność muzyki, monumentalne chóry) z klasycystyczną symetrią, symfonicznością i operową śpiewnością. Wykorzystywał austriackie melodie ludowe (ländlery), węgierskie, słowackie, a nawet chorwackie.
„ Koncert (Es-dur) na trąbkę klapkową "
Do połowy XVIII wieku grano na trąbce tzw. naturalnej, z której można było wydobyć jedynie dźwięki zgodne z szeregiem tonów harmonicznych. Stosowano przy tym technikę przedęcia, czyli odpowiedniego naprężania warg podczas wtłaczania powietrza do ustnika. Wymagania kompozytorskie zmuszały do udoskonalania instrumentów dętych. Żeby móc wydobyć większą liczbę dźwięków z trąbki, zatykano ręką jej czarę głosową, czyli dźwięcznik. Niewiele to dawało. Nowe dźwięki wydobywały się stłumione. Kolejnym wynalazkiem była trąbka inwencyjna, niestety niezbyt praktyczna, gdyż aby włączyć w nią tzw. krąglik, przedłużający jej długość, należało na moment przerwać grę. Pod koniec XVIII stulecia wprowadzono trąbkę klapkową. System klapkowy, przeniesiony z instrumentów dętych drewnianych do instrumentów dętych blaszanych, też nie wytrzymał próby czasu. Owszem, trębacze uzyskali możność bardziej giętkiej gry, nawet możność wydobywania pochodów chromatycznych, lecz jakość uzyskiwanych dźwięków nie była najlepsza. Koncert (Es-dur) na trąbkę klapkową został skomponowany przez Haydna w roku 1796, kiedy jeszcze wiązano nadzieje z nowym wynalazkiem. Obecnie utwór wykonuje się na trąbce wentylowej.
„ Symfonia Z werblem koltłów " (Paukenwirbel, 1795)
Dzieło życia ukoronował w latach 1796-1801 oratoriami Stworzenie świata i Pory roku. Dokonał w swej muzyce krystalizacji formy klasycznej symfonii jako kompozycji 4-częściowej, złożonej z allegra w formie sonatowej części wolnej (często w formie wariacji), menueta i finałowego ronda.
„ Kwartet smyczkowy C-dur "
Podczas swych podróży do Anglii Haydn mógł zaobserwować z jak wielkim uniesieniem śpiewają Anglicy swój hymn God save the King. Obserwacja ta skłoniła go do skomponowania hymnu austriackiego. Do patriotycznego tekstu Leopolda Haschki Gott erhalte Franz den Keiser napisał kompozytor w styczniu 1797 roku muzykę. 12 lutego, na urodziny cesarza, hymn wykonano. Został entuzjastycznie przyjęty przez Austriaków. Jeszcze w tym samym roku Haydn skomponował sześć kwartetów smyczkowych dedykowanych hrabiemu Erdödy i wydanych jako opus 76. Trzecim kwartetem z tego opusu jest Kwartet C-dur, nazwany "Cesarskim" (Emperor). Jego bowiem część wolna, Poco adagio, cantabile, to cztery wariacje na temat hymnu Gott erhalte. W kolejnych wariacjach melodię hymnu prowadzi za każdym razem inny instrument kwartetu smyczkowego: skrzypce I, II, altówka, bądź wiolonczela.
Symfonia Es-dur „ Mit dem Paukenwirbel ", nr 103.
Haydn dwukrotnie odwiedzał Anglię: w 1791 i 1794 roku. Skomponował tam m.in. dwanaście symfonii, zwanych londyńskimi. Przedostatnią z nich jest Symfonia Es-dur nr 103, nazwana "Mit dem Paukenwirbel", czyli "Z werblem na kotłach" (słowo "werbel" znaczy tu tremolo wykonywane pałkami na jednym z dwóch kotłów). Takim bowiem werblem (tremolem) na kotle rozpoczyna się wolny wstęp symfonii. Symfonia Es-dur została wykonana po raz pierwszy, wraz z dwiema innymi symfoniami londyńskimi, w roku 1794 podczas tzw. koncertów operowych, w których uczestniczył w roli dyrygenta sam kompozytor. Po jednym z tych koncertów zanotował w swoim dzienniku: "Salę wypełniała znakomita publiczność. Całe towarzystwo było nadzwyczaj zadowolone i ja także. Zarobiłem tego wieczoru na czysto cztery tysiące florenów - co zdarzyć się może tylko w Anglii". Kompozytor jednak nie był kutwą. Kiedy w lutym 1806 roku Luigi Cherubini odwiedził w Wiedniu Papę Haydna, otrzymał od niego w podarunku autograf tej właśnie symfonii.