Wzorce osobowe średniowiecza oraz ich przydatność wtedy i dziś
Średniowiecze wykształciło pewne wzorce osobowe, ideały postaw i zachowań ludzkich. Były to jakby modele, do których nawiązywać powinni wszyscy ludzie. Wzorce te powstały na dwóch płaszczyznach: religijnej i świeckiej. Nie można jednak powiedzieć, że były to płaszczyzny niezależne od siebie. Wprost przeciwnie, religia znacznie oddziaływała na wzorce świeckie.
Wzorce religijne stanowiły dwa modele postaw: ascety i świętego. Ascetami nazywamy ludzi, którzy dobrowolnie decydują się na odrzucenie wszelkich przyjemności świata doczesnego, życie w skrajnej nędzy i cierpieniu. Celem takiej postawy było zapewnienie sobie zbawienia i osiągnięcie świętości. Asceci wierzyli, że po śmierci czeka ich szczęście wieczne. Byli oni przez ludzi żyjących w średniowieczu bardzo szanowani i uważani za świętych. Najlepszym przykładem ascety był święty Aleksy, tytułowy bohater "Legendy o świętym Aleksym". Porzucił on bogactwo, dostatnie życie i przez szesnaście lat pędził pokorny żywot nędznego żebraka. Dopiero, gdy umarł odsłoniła się tajemnica jego życia i pochodzenia.
Drugim wzorcem religijnym jest wzorzec świętego. Święty, to człowiek, który pomagał bliźnim, nawracał ich i nauczał wiary w Boga. Był nawet gotów ponieść śmierć za swoje przekonania. Święci często działali jako misjonarze niosący religię chrześcijańską ludom pogańskim. Jako przykład podać można Franciszka z Asyżu, który swoim życiem głosił miłość do każdego człowieka i wszelkiego stworzenia istniejącego na ziemi.
Wzorce świeckie to przede wszystkim wzorzec idealnego rycerza. Idealny rycerz był waleczny, odważny, oddany Bogu, ojczyźnie i swojemu panu. Celem jego życia była walka w obronie wiary chrześcijańskiej i ojczyzny. Bardzo ważnym elementem życia średniowiecznego rycerza były wyprawy krzyżowe, których celem było nawrócenie jak największej liczby niewiernych. Przykładem doskonałego rycerza może być hrabia Roland, bohater „Piśni o Rolandzie".
Odmianą wzorca doskonałego rycerza jest wzorzec idealnego władcy. Wzorowy władca powinien posiadać wszystkie omówione powyżej cechy, ale oprócz tego powinien być również troskliwym ojcem dla swoich podwładnych, wzorem do naśladowania nawet dla najlepszych. Bolesław Chrobry z „Kroniki polskiej" Galla Anonima wydaje się być takim doskonałym władcą, spełniającym wszystkie pożądane cechy.
Wymienione powyżej wzorce osobowe przeżyły się w miarę upływu czasu. Asceza przestała przyciągać ludzi, którzy nie widzieli sensu w ciągłym niszczeniu swego ciała. Rycerze stopniowo zmienili się w szlachtę, a niedobitki stanu rycerskiego utworzyły bandy napadające na podróżnych.