Dramaturgia okresu międzywojennego
"ŻEGLARZ"J. SZANIAWSKIEGO
Cechy dramatu
* wartka, spójna akcja
* bohaterzy mają charakter realistyczny
* logika zdarzeń, prawdopodobieństwo
Chwyty literackie
* obecność liryzmu, ironii
* wprowadzenie szeregu aluzji i niedopowiedzeń
* tematyka utworów dotyka spraw o charakterze uniwersalnym
* konfrontacja dobro-zło, ludzkich pragnień, ideałów skonfrontowanych z
rzeczywistością, codziennością
Kapitan_Nut - oficjalnie postać bardzo romantyczna, ma kochankę, do której
pisze wiersze, jest człowiekiem honoru, przedkłada go ponad wszystko,
nieustraszony, przystojny, zadbany, godzien naśladowania. Po pojawieniu się
Jana okazuje się, ze listy wcale nie są romantyczne, kapitan przewoził opium,
wygląd się nie zgadzał, prowadził hulaszczy tryb życia, nadużywał alkoholu i
narkotyków, wyspę odkrył przez przypadek, bo załoga była pijana. Dwa obrazy
zupełnie różnych postaci kontrastują ze sobą. Dotykamy relatywizmu prawdy,
która jest względna. Dwa sprzeczne opisy, żaden z nich nie jest do końca
prawdziwy. Nie ma potwierdzeń tylko domniemania.
Każdy potrzebuje pewnego ideału aby potem móc stosować go w życiu. Ujawnienie
prawdy może sprawić krzywdę. Szacunek dla bohaterstwa, odwagi. Ludzie
potrzebują wzorów, bowiem potrzebny jest cel, ambicje. Ideały wzbogacają ich,
wyzwalają w człowieku dumę. Mity są dobre, choć mogą być niebezpieczne jeśli
ocierają się o fanatyzm. Mogą służyć manipulowaniu ludźmi. Mogą prowadzić do
zagrożeń ale są potrzebne.
"SZEWCY" I. WITKIEWICZA
Teoria czystej formy w teatrze
Jest to stworzona przez Witkacego koncepcja teatru, mająca go całkowicie
zrewolucjonizować.
Teoria czystej formy dotyczyła wyłącznie teatru i przeciwstawiała się tradycji
- zarówno dramatowi naturalistycznemu, jak i symbolicznemu. Celem spektaklu nie
jest naśladowanie rzeczywistości, lecz wprowadzenie widza w inny niż życiowy
wymiar przeżywania, w sferę uczuć metafizycznych. Celem jest zaskakiwanie
widza. Teatr czystej formymiał zrywać z wszelkimi schematami tradycyjnego
teatru, z logicznym związkiem pomiędzy przedstawionymi zdarzeniami oraz
wypowiedziami bohaterów i ich działaniami. Witkacy dopuszczał rozbieżność
pomiędzy czynami postaci z wypowiadanymi przez nie sądami, zmienność psychiki,
przeistaczania się jednych postaci w inne, zamiany ról. Widz oglądający
spektakl Czystej Formy powinień mieć wrażenie, że śni jakiś dziwny sen.
"Szewcy"posiadają istotny związek z rzeczywistością społeczną i polityczną, ale
możemy także odnaleźć w tym dramacie pewne elementy Czystej Formy. Widoczne
jest tu dążenie do rozwijania iluzji, rzeczywistości na scenie, czyli
powstrzymywania widza od wiary, że to, co dzieje się na scenie, rozgrywa się na
prawdę. Służy temu kreacja bohaterów. Nie są oni przedstawiani realistycznie,
tzn. nie są w pełni reprezentatywni dla swojej warstwy społecznej (na przykład
szewcy są tylko umownymi szewcami ponieważ czasami mówią i myślą jak
filozofowie, posługują się skomplikowanymi pojęciami i wypowiadają zdania w
wielu językach). Świat przedstawiony w dramacie Witkacego, choć wiąże się ze
światem realnym, to jednak nie pasuje do niego, nie stanowi jego wiernego
odbicia lecz obraz wykrzywiony, zdeformowany, groteskowy.
Komizmitragizmwspółistnieją obok siebie. Prezentowane zdarzenia zaskakują i
szokują widza, natomiast nie mają go wzruszać. Wulgarne imiona bohaterów a
także wulgarny i ostry sposób ukazania erotyzmu. Dziwaczny jest także język,
jakim mówią bohaterowie, będący mieszaniną gwary, stylu naukowego i dziwnych
przekleństw - neologizmów utworzonych na wzór popularnych przekleństw.
Porządki społeczne i polityczne zmieniają się kolejno w wyniku przewrotów
rewolucyjnych.
* Porządek kapitalistyczny. Hołduje on ustalonej hierarhii społecznej, która
narzuca ludziom ograniczenia. Szewcy muszą naprawiać buty lepszym, stojącym
wyżej - np. prokuratorowi, który jako przedstawiciel burżuazji jest poniżany
przez księżną, reprezentantkę arystokracji. Ten podział społeczny wywołuje
wzajemne niechęci, nienawiści, antagonizmy pomiędzy warstwami, zwłaszcza, że
wiąże się także z różnicami w poziomie życia i posiadaczy władzy. Pojawiają się
marzenia o rewolucji, nagłej zmianie całego układu społecznego. Przewrotu
dokonuje Prokurator, ale w rewolucji tej dąży wyłącznie do obrony własnej
pozycji, własnych praw i wygodnego życia. Decyduje się na ten krok w obawie
przed rewolucją szewców, która mogłaby przybrać krwawy charakter. W swoich
działaniach wspiera się na organizacji Dziarskich Chłopów, w której panuje kult
siły, ślepa wierność i posłuszeństwo przywódcy, rezygnacja z indywidualnych
dążeń na rzecz realizacji rozkazów wodza. Są to dylematy ustroju
faszystowskiego, totalitarnego, w którym zorganizowana siła panuje nad
niezorganizowanym tłumem - skłóconymi szewcami. Gdy szewcy przepowiadają swoją
rewolucję i tworzą ustrój komunistyczny, zmiana porządku społecznego polega na
odwróceniu ról, podkreślonym w dramacie groteskowym zachowaniem się szewców
chodzących w kolorowych pidżamach, uznawanych przez nich za dowód panowania i
uprzywilejowanych pozycji. Władzę teraz sprawują szewcy a dotychczasowe warstwy
panujące zostają obalone i poniżone. Działania nowej władzy przypominają
posunięcia władzy komunistycznej (zniszczony zostaje przywódca rewolucji,
kwestia chłopska zostaje rozwiązana siłą). Dochodzi do następnego przewrotu, po
którym powstaje nowy bliżej nieokreślony totalitaryzm, w którym ludzie szkoleni
są jak automaty.