Dokonania prozatorskie XX lecia międzywojennego
"PRZEDWIOŚNIE" S. ŻEROMSKIEGO
Przedwiośnie_polskiej_państwowości
Wiosna to odzyskanie wolności, rozkwit na nowo państwa polskiego po 123 latach
niewoli. Utwór stanowi sumę obserwacji politycznych i społecznych,
państwowości, która narodziła się na nowo. Konfrontacja mitu szklanych domów z
rzeczywistością.
Śledząc losy Cezarego Baryki można zauważyć jak różne środowiska poznał.
* Ziemiaństwo
* życie urozmaicone przejażdżkami, balami, spacerami, romanse, zabijanie czasu,
którego nie ma na co spożytkować.
* nie zainteresowanie tym co dzieje się w kraju
* monotonne życie ziemiaństwa rządzi się prawami: dobre pochodzenie, etykieta,
dobre wychowanie, majątek
* Wieś
* trudne, prymitywne warunki
* nędza wsi prezentowana wyrywkowo - dobitnie sygnalizowane są warunki życia
Przyczyny:
1. od dawna istniejące stosunki społeczne, których nikt nie zmieniał i nikt
nie zamierza zmienić
2. bierność wyzyskiwanych
3. wyzysk chłopów nie opiera się na gwałcie, bowiem chłopi poddają się, życie
wsi toczy się od dawna ustalonym rytmem.
* Mieszczanie
* nędza klasy robotniczej
* polska krajem policyjnym, więzienia przepełnione, złe warunki, niemożliwe
wręcz traktowanie więźniów, terror
Niepodległość zaskoczyła Polskę, rząd nie bierze losu kraju w swoje ręce. Nie
wiele się zmienia (radykalizujące się klasy robotnicze, bezrobotni umieszczani
są w więzieniach, a rząd nic nie robi aby zapewnić godność Polakom w wolnej
suwerennej Polsce).
Rewolucja
Jest gwałtownym przewrotem społeczno-politycznym, mającym na celu obalenie
panującego ustroju i wprowadzenia nowego ładu sprawiedliwości społecznej.
Założenia rewolucji są więc słuszne, nawiązują do haseł Wielkiej Rewolucji
Francuskiej: wolność, równość, braterstwo. Jednak wszelkie nagłe zmiany wiążą
się też z przemocą i krwawymi walkami..
Rewolucja w Rosji w 1917 r. obaliła despotyzm carski. Żeromski umiejscawiając
akcję w Baku, daje dokładny obraz wydarzeń rewolucyjnych, sugeruje także ich
ocenę. Ocena rewolucji jest niejednoznaczna, co wynika w dużej mierze ze
zmienności poglądów głównego bohatera. Dojrzewanie Cezarego sprawia, że zmianie
ulegają jego poglądy i sposób patrzenia na świat. Początkowo bohater jako młody
człowiek angażował się - spontanicznie i bezkrytycznie - w działania
rewolucyjne. Rewolucja oznaczała wtedy dla niego wolność, swobodę, ucieczkę od
codziennych obowiązków, bezkarność. Cezary brał udział w masowych spotkaniach,
podczas których wygłaszano przemówienia, a także organizowano samosądy: wiece
przeradzały się często w okrutne, samowolne egzekucje więzionych przeciwników
(generałów). Działania rewolucyjne były bezprawiem i okrucieństwem. Rewolucja w
Baku wprowadziła nieład i wyzwoliła spory narodowościowe pomiędzy Tatarami a
Ormianami. Stopniowo Cezary zaczął zauważać ujemne cechy rewolucji. Jednak
dalej uważał, że jest ona koniecznością i że pokrzywdzeni ludzie mają moralne
prawo do buntu przeciw krzywdzicielom. Później i ten sąd uległ zmianie.
Wyzwolone przez rewolucję spory narodowościowe doprowadziły do makabrycznych
wydarzeń: masowych mordów, terroru i skrajnej nędzy, która czyniła ludzi
obojętnymi nawet na śmierć.
Obalenie starego porządku nie zapewnia jeszcze wprowadzenia nowej cywilizacji.
Te spostrzeżenia potwierdziła później podróż do Polski. Miał wówczas okazję
zaobserwowania Rosji objętej rewolucją. Rosja została ukazana jako państwo
pogrążone w chaosie, źle funkcjonujące, całkowicie zdezorganizowane. Obraz
rewolucji stanowi ostrzeżenie przed tym, do czego może doprowadzić społeczna
krzywda oraz lekceważenie problemu, jakim są warunki życia najniższych warstw i
nierówności społeczne.
Programy_polityczne:
1. komunistów
2. rządowy (Gajowca)
3. bohatera
"GRANICA" Z. NAŁKOWSKIEJ
Nowatorstwo formy
Powieść realistyczna zwykle opowiadała historię podczas której dokonywały się
wydarzenia. Skutki podane były zawsze na końcu. Nałkowska rozpoczyna powieść od
finału, rozwiązania akcji. Streszczając koniec rozładowuje ciekawość
czytelnika. Nie oczekuje on rozwiązania tylko zastanawia się co się stało.
Czytelnika mają zainteresować różne sytuacje, interpretacje a nie same
zdarzenia. Fabuła jest prosta aby czytelnik mógł zwrócić uwagę na motywy
postępowania. Życiorys bohatera daje nam różne możliwości interpretacji.
Autorka chce zostawić ocenę bohatera czytelnikowi. Opinie zależą od różnych
punktów widzenia. Nie może ona być jednoznaczna. Nałkowska proponuje aby
zestawić je wszystkie nawet jeśli są różne. Suma ich może dać jakiś obraz. Nie
będzie on jednoznaczny. Zestawienie gestów, różnych punktów widzenia,
gromadzenie opinii. Rzeczywistość jest złożona. Głównym zagadnieniem książki
jest zestawienie tego co myśli o sobie człowiek a co myślą o nim inni. Autorka
kładzie nacisk na to, że nie będzie jednoznacznie charakteryzowała bohatera,
stara się podkreślić swoją obiektywność. Rezygnuje z narzucenia odbiorcy
swojego poglądu.
Prezentacja warstw społeczeństwa
* Ziemiaństwo(Ziembiewicz)
* zubożałe, rodzice Ziembiewicza reprezentują tę warstwę ze wszystkimi jej
wadami
* powierzchowność wykształcenia przy jednoczesnym dużym mniemaniu o sobie
* konserwatyści, kultywując staro szlacheckie tradycje podtrzymywali znaczenie
klasy do której należą ludzie puści, jałowi, niewykształceni, hołdujący
reliktom przeszłości, tkwią w niej
* kultywowanie wypaczonych tradycji szlacheckich, które mogą potwierdzić ich
przynależność do prymitywnej już szlachty
* pozory dawnej elegancji i kultury pod którymi nie kryje się żadna treść
* nie umieją się dostosować do obecnych warunków (dlatego zubożeli)
* podsycanie pozorów etykiety dworskiej
* nie potrafią gospodarować, zarządzanie majątkiem jest bezwładne
* herb - jedyny znaczący symbol szlachectwa
* stwarzają sobie świat zbytku, choć w rzeczywistości tak nie jest
* trwają we własnym świecie nie zauważając co się wokół nich dzieje
* nie mają zbyt dużego wpływu politycznego
* Bogacze(państwo Tczewscy)
* dzięki swojemu majątkowi mogą bardziej manipulować losami państwa, wpływać na
sytuację polityczną kraju
* wpływowi, przyjmowali zawsze znakomitych ludzi
* poważni i godni
* sfera ludzi mających możliwości finansowe, opływający w zbytkach - forma
wyższej kultury
* chcąc zrobić karierę trzeba było im podlegać
* Mieszczaństwo
*Cecylia, Kolichowska, cukiernik Marian
* stwarzanie pozorów zamożności
* brak świadomości tego, co piękne
* kołtuneria, dulszczyzna
* odnoszą się do ludzi z niższych klas z pogardą
* brak wpływów i perspektyw
* brak prywatności
* hierarchia co to ludzi i zwierząt
* użalanie się nad sobą i nie robienie niczego aby zmienić swoją sytuację
* bogaci inteligenci - Zenon Ziembiewicz
*biedota - Joasia Gołąbska
* Biedota(robotnicy, służba, chłopi folwarczni)
* życie w skrajnej nędzy
* godzą się na takie warunki bo na inne ich nie stać
* brak im podstawowych środków do życia
* żyją w strasznych warunkach (piwnicach)
* nie mają żadnych praw, nie mogą się o nie nawet dopominać
* nie posiadają opieki lekarskiej
* poniżani, szykanowani, wykorzystywani
* Robotnicy(Franek Borbocki)
* gwałtownie domagają się o prawa
* coraz bardziej świadomi swoich praw
* prowadzą manifestacje, strajki
* żądają lepszych warunków życia
Wieloznaczność utworu
Granica na płaszczyźnie_społecznej. Podział klasowy odgradzający świat
posiadających od świata nędzarzy. Jest między nimi przepaść. Dzielą ich
przywileje, możliwości życiowe, prawa, możliwości wpływania na życie. Awans
społeczny jest nieosiągalny dla ludzi sfery ubogiej - nieprzekraczalna granica.
Płaszczyzna_psychologiczna. Poszukiwanie granic tego co ocenia się obiektywnie
a subiektywnie. Sąd jednostki czy opinia zbiorowa. Ze zbioru subiektywnych
opinii można zbliżyć się do obiektywnej prawdy.
Granica oddziela prawdę od fałszu.
Płaszczyzna_filozoficzna. Mowa tu o możliwościach poznania świata. Człowiek sam
sobie narzucił granice. Poznaje świat coraz lepiej, coraz dokładniej. Świat się
rozwija. Ruchoma granica poznania.
Płaszczyzna_moralna. Linia, której nie powinno się przekraczać aby nie
sprzeniewierzyć się własnym ideałom, poglądom, by pozostać sobą. Granica
kompromisu nie polega na rezygnacji z własnych ideałów. Szukanie ciągle tej
bariery, bo przekroczenie jej oznacza fałsz, obłudę w stosunku do samego
siebie.
"NOCE I DNIE" M. DĄBROWSKIEJ
* datą graniczną tej powieści jest powstanie styczniowe
* wpływa ono na życie bohaterów
* każde z nich widzi je inaczej
* Barbara
* patriotka
* niechęć i nienawiść do wszystkich i wszystkiego co związane było z zaborcami
* ceniła tych, którzy brali udział w powstaniu; powstanie uważa za bohaterski
czyn zbrojny
* ma swoją dumę, honor
* razi ją to, że Bogumił nie chce mówić o powstaniu
* zainteresowała się Bogumiłem ponieważ on brał udział w powstaniu, obdarzyła
go szacunkiem
* specyficzny stosunek miała także do wuja Klemensa, który brał udział w
powstaniu
* uważała za swój obowiązek opiekować się nim
* mityzacja powstania (przyczynili się do tego tacy ludzie jak Barbara)
* za mąż wyszła z obowiązku
* Bogumiła traktowała wielokrotnie lekceważąco
* tęskni za miastem
* boi się śmierci
* jest nietolerancyjna
* pełna sprzeczności
* cechuje ją egotyzm
* Bogumił
* ma inny stosunek do powstania
* gdy ono wybuchło był jeszcze młodym chłopcem, musiał bardzo szybko wydorośleć
* powstanie wywarło na nim ogromne piętno
* starał się wymazać je z pamięci
* bezpośredni kontakt ze śmiercią nauczył go cenić życie, nie miał dużych
wymagań, cieszył się chwilą
* powstanie ukształtowało w nim pogląd na życie
* według niego największą wartością człowieka jest praca
* jest realistą, trzeźwo patrzy na świat
* nie ma dużych wymagań od życia
* nie pracował dla pieniędzy lecz z miłości do ziemi i pracy
* często zaniedbywał przez to żonę i dzieci
* starał się pomagać Barbarze lecz rzadko zgadywał jej pragnienia
* kochał Barbarę na równi ze swoją pracą
* dużo wymagał od ludzi ale najwięcej od siebie
* spotyka na swojej drodze wiele przeszkód
* staje na przeciw losowi, jest optymistą
* był odpowiedzialny za swoje czyny
* bohater pozytywistyczny
* w powieści uosabia mądrość życiową
* kieruje się rozsądkiem
"FERDYDURKE" W. GĄBROWICZA
Powieść ta zrywa z tradycją powieści realistycznej. Posiada niezwykłą fabułę,
której zdarzenia są wprawdzie uporządkowane chronologicznie, ale same w sobie
są nielogiczne i nieprawdopodobne. Zdarzenia przypominają bardziej sen niż jawę
i Gombrowicz wyraźnie nawiązuje w kompozycji fabuły do techniki onirycznej
(sennej). Ukazane wydarzenia i postacie są w dużej mierze absurdalne i
przejaskrawione, i składają się na groteskowy obraz rzeczywistości. Świat
ukazany został w krzywym zwierciadle. Postacie są uosobieniem pewnych postaw i
zachowań, wyeksponowanych, wyolbrzymionych w nich dla spotęgowania wrażenia.
Mamy typowego belfra - Bladaczkę, pensjonarkę, nowoczesną matkę, typowe
postacie z rodziny szlacheckiej, parobka. Ich zachowanie jest przesadne i
karykaturalne. Stanowią w powieści źródło komizmu. Dwie płaszczyzny
interpretacyjne:
* rozważania psychologiczne dotyczące uzależnienia postępowania człowieka,
sprowadzające się do teorii formy w życiu ludzkim
* krytyka międzywojennej rzeczywistości i obyczajowości nadająca utworowi
satyryczną wymowę
Podstawowym pojęciem, jakim operował Gombrowicz w swoich wypowiedziach o
człowieku i świecie była "forma"- to dla Gobrowicza sposób wyrażania siebie i
słowa, gesty, czyny, decyzje, postawy, styl i sposób bycia. Jest to postawa
wobec życia, kształt człowieka określający go wobec świata. Forma jest sposobem
kontaktowania się z innymi ludźmi. Tworzy się dopiero w kontakcie międzyludzkim
i jest czymś sztucznym, nienaturalnym dla człowieka. Jest nam narzucana z
zewnątrz, fałszuje naszą naturę. Forma jest koniecznością, ponieważ każdy
człowiek chcąc nawiązać kontakt z innym człowiekiem, musi przyjąć jakąś formę,
która byłaby dla tamtego zrozumiała. A ponieważ człowiek żyje w społeczeństwie,
jest na tę formę skazany, nie może przed nią uciec. Forma jest także sposobem
wyrażania własnych poglądów, sposobem przekazania własnego widzenia świata i
innych. Na początku utworu narrator wyznaje, ze poszukuje sposobu na wyrażenie
siebie. Zdaje sobie sprawę z konieczności znalezienia dla siebie jakiejś formy,
by zaistnieć w społeczeństwie, wśród ludzi, by zostać przez nich dojrzanym i
odebranym. Ludzie narzucają sobie wzajemnie sposób bycia (np. belferskie
zachowanie Pimki w mieszkaniu narratora sprawia, że zachowuje się on jak
uczeń). Ludzie nieustannie zmuszają innych do pewnych zachowań i działań.
Ciągła walka o narzucenie własnego światopoglądu (walka na miny pomiędzy
Miętusem a Pytonem, gwałt przez uszy dokonany na Pytonie). Uczniowie cierpią z
powodu narzucenia im sztucznie formy zdziecinniałej. Forma zdziecinniała
zyskuje miano "pupy". Pupa nadana zostaje uczniom gimnazjum, wytwarza ją
zwłaszcza obecność matek za płotem. Z kolei wszelkie społeczne maski,
zachowania określane są pojęciem "gęby". Gębę przyprawia człowiekowi drugi
człowiek lub społeczeństwo. Gombrowicz ma świadomość, że przed gębą nie ma
ucieczki.
PROZA BRUNO SCHULZA
Był pod wpływem Kafki:
* świat nierealny
* akcja nie jest ważna
* dwie płaszczyzny snu i jawy, nie wiadomo gdzie rozgrywa się akcja
* realizm jest zachwiany
* Kreacjonizm
Świat, który kreuje nie jest rzeczywisty. Jest wymyślony. Schulz nie
odwzorowuje świata, tylko tworzy swój własny. Pisze swoje utwory tak, że
czytając je widzimy świat przez mgłę (kolory, brak konturów, mgła, senność). W
jego utworach nie ma jako takiej fabuły, nie jest ona ważna.
* Sensualzim
* odbieranie świata za pomocą zmysłów
* dominują barwy, dźwięki, kształty - oddziaływują na wyobraźnię
* nie ważna jest akcja, fabuła
"PANNY Z WILKA" J. IWASZKIEWICZA - problematyka
1. autobiograficzna
2. u podstaw fabuły legły wspomnienia młodzieńczego pobytu Iwaszkiewicza we
dworze w Byszewach, gdzie jako gimnazjalista udzielał korepetycji.
Zapamiętane obrazy, osoby, sytuacje wykorzystał pisząc opowiadanie
1. psychologiczna
2. leży w centrum zainteresowania pisarza. Wiąże się ze skupieniem uwagi na
psychice bohatera - jego przeżyciach, rozterkach, wspomnieniach. Świat
jest widziany i oceniany z perspektywy bohatera. Z problematyką
psychologiczną wiąże się rozważanie na temat pamięci i jej znaczenia.
1. egzystencjalna
2. widoczna jest w zadumie nad życiem i śmiercią, w pytaniach o sens życia i
jego istotę. W szukaniu tego co ważne i nieprzemijające w życiu.
1. filozoficzna
2. towarzyszy zadumie egzystencjalnej i wyraża się prośbą znalezienia
ogólnych prawideł rządzących życiem, zrozumienia porządku świata i
związków między przeszłością i teraźniejszością.
1. moralna
wyraża się w pytaniach o powinności, obowiązki człowieka, o wartość
tego co robi, a także w niepokoju, który towarzyszy bohaterowi, gdy
snuje refleksję dotyczącą jego życiowych dokonań.
"BRZEZINA"J. IWASZKIEWICZA
* miejsce śmierci, wspomnień, miłosnych wzniesień i szczęścia
* niemy świadek wydarzeń
* nie przemija, wciąż trwa
* dla bohaterów jest ostoją spokoju, miejscem, które skłania ich do refleksji
* kształtuje stany psychiczne
* opisy mają charakter impresjonistyczny
* traktowanie świata jako dzieła artystycznego i smakowanie go jako dzieła
sztuki
* dramatyczne wydarzenia ukazane w sposób melancholijny
* splatają się śmierć i życie
* Stanisław ciężko chory udowodnił Bolesławowi, że jego życie podobne jest do
śmierci
* zainteresowanie teraźniejszością, teraźniejszość góruje nad przeszłością