Sytuacja w kulturze po i wojnie światowej
W Europie w tym czasie panowałynastroje przygnębienia i niepokoju.Dla wielu
państw wojna zakończyła się klęską, dowiodła też do jakich zniszczeń człowiek
jest zdolny. Załamaniu uległ system demokratyczny (dający obywatelom swobody i
prawa polityczne, uznający wpływ obywateli na rządy i ich współudział w
sprawowaniu władzy). Podważeniem demokracji była rewolucja październikowa 1917w
Rosji, która wprowadziła rządy robotnicze. W Europie pojawiły się faszyzm i
komunizm.
I WŚ była potężnym wstrząsem dla ludzi. Rozwój techniki, nauki, wielkich miast,
powstanie kina. To wszystko wpłynęło na styl życia, sposób widzenia świata,
celów i zadań sztuki. Uzewnętrzniło to się w filozofii.
FILOZOFIE
Intuizcjonizm
Henryk Bergson - akcentował poznanie świata poprzez intuicje. Jego teoria
wywarła ogromny wpływ na sztukę.
Pragmatyzm
Wiedza ludzka, kierunki poznania miały mieć charakter praktyczny. Wiliam James
- według niego poznane powinno być tylko to co praktyczne_i_potrzebne_w
codziennym_życiu.
Behawioryzm
(od słowa zachowanie, postępowanie). John Watson. Twórcy tej koncepcji
twierdzili, że człowieka nie można poznać. Człowieka można określić poprzez
obserwację jego zewnętrznych ruchów i zachowań, można przewidzieć jego reakcje.
Badania duszy są nieskuteczne, ponieważ nie można ich empirycznie sprawdzić. W
sztuce człowiek był prezentowany od zewnątrz. Autor nie wnikał w głąb jego
psychiki, przeżyć wewnętrznych.
Zygmunt Freud
Posługiwał się hipnozą, analizą snów, skojarzeń aby badać przyczyny chorób,
nerwic. Badał psychikę ludzką i doszedł do wniosku, że jest na złożona. Tworzą
ją trzy warstwy:
1. ego- kierowanie rozumem, uzależnienie od wymogów społecznych, człowiek w
sposób świadomy kontroluje swoim zachowaniem
2. id - strefa popędów spychanych do podświadomości.
3. superego - zespół norm, wartości utożsamiany z sumieniem
Pomiędzy id (popęd, instynkt) a superego (ideał) tworzy się napięcie. To
prowadzi do stresów i chorób psychicznych.
Karol Jung
Kształtował strefę zwaną podświadomością. Uważał, ze tam skrywane są u
człowieka pragnienia, działania, których nie można odkryć. Dwie odmiany
podświadomości:
indywidualna
zbiorowa - oparta na archetypach (praobrazach), czyli utajnionych poglądach i
wyobrażeniach pierwotnych odziedziczonych po przodkach.
Iwan Pawłow
Udowodnił, że u człowieka rządzą odruchy_warunkowe_i_bezwarunkowe.
Przewidywanie reakcji całej zbiorowości.
Skrajny subiektywizm
Twórcą był Franz Kafka. Świat to potężny koszmar i udręka człowieka z
konieczności istnienia w nim. Człowiek jest całkowicie wyobcowany. Świat jest
niesłychanie tajemniczy, niepoznawalny. Kafka ukazywał świat z pogranicza snu i
jawy ale nie zawsze pojawiał się jako senny koszmar. Wnikliwość psychologicznej
analizy bohatera. Tajemniczość świata prezentowanego jako wizja senna z
pogranicza snu i jawy.
KIERUNKI W LITERATURZE
Największe zmiany zaszły w poezji i prozie. Na kształt miały wpływ tendencje
psychologiczne. Sztuka wymagała aby zobaczyć świat inaczej, subiektywnie,
zgodnie z własnym indywidualnym odczuciem.
Sztuka XX lecia była sztuką rewolucyjną. Sztuką jest wszystko co wyraża uczucie
lub widzenie indywidualne świata, nie ma ustalonego kanonu piękna. Wizją sztuki
powinno być postrzeganie świata przez artystę.
Marsel Proust
"W_poszukiwaniu_straconego_czasu"
Obraz świata postrzegany przez autora, osobisty. Prezentacja czasów i ludzi
wolnych od trosk, arystokracji oddanych zabawom i miłostkom.
* analiza psychologiczna
* zaburzenie chronologii
* nawarstwiające się wspomnienia, refleksje
* narracja "głąb czasu poprzez retrospekcję"
* subiektywizm
James Joyce
"Ulisses"
Wydarzenia w tym samym czasie dotyczące wielu ludzi. Akcja rozgrywa się w ciągu
kilkunastu godzin. Te same wydarzenia widziane przez wiele osób.
* symultaniczność (jednoczesność wydarzeń)
* monolog wewnętrzny bohatera
* rezygnacja z uporządkowanych zdań
Franz Kafka
* skrajny subiektywizm
* opisywał koszmar i udrękę człowieka wobec niepoznanego świata
* wnikliwy, psychiczny obraz człowieka nieprzystosowanego do życia
* świat tajemniczy, niepoznawalny
* rzeczywistość z pogranicza snu i jawy
Proza psychologiczna
* Andre Gide - "Fałszerze", "Losy_Watykanu"
* Wirginia Woolf - "W_stronę_latarni_morskiej"
* Aldous Huxley - "Kontrapunkt"
* indywidualizm
* szczególna prezentacja wewnętrznych przeżyć
* odrzucenie wszystkiego co krępuje jednostkę
Sagi rodzinne
* Tomasz Mann - "Buddenbrookowie"
* du Gard - "Rodzina_Tribauld"
* Maria Dąbrowska - "Noce_i_dnie"
* prezentacja w realistyczny sposób krytycznego obrazu całej epoki
* proces polityczno-społeczny zaprezentowany na przestrzeni wielu lat
* narrator prezentował ten proces na przykładzie rodziny, opisując dzieje
poszczególnych jej członków
KIERUNKI ARTYSTYCZNE
Istnieje wiele kierunków artystycznych. Wszystkie nowe poprzedzone były
teoretycznymi programami w formie manifestów i deklaracji.
Ekspresjonizm
Rozkwit w latach 1910-25. Pojawił się w epoce poprzedniej, lecz dopiero teraz
doszedł do głosu.
* siła i gwałtowność wyrazu
* deformacja obrazu rzeczywistości
* sztuka miała wywoływać wstrząs u odbiorcy, miała być krzykiem duszy
* nie powinna naśladowywać świata
* dążenia do wyrażania bogactwa psychiki ludzkiej
* spontaniczność artysty
* sztuka jest wyrazem duszy
* dobór słów o silnym zabarwieniu emocjonalnym
* elementy brzydoty
* język wypowiedzi daleki od potocznego, zawiera cechy wzniosłości
Futuryzm(
skrajna awangarda)
Twórcą jest Filippo Marinetti. W 1909r. ogłosił swój I manifest pt. "Futuryzm"
* pochwała energii
* odrzucenie przeszłości, patrzenie tylko w przyszłość
* pogarda dla dotychczasowych wartości
* fascynacja tym co nowe, cywilizacją, urbanizmem
* żądanie nowej estetyki, nowego ideału piękna związanego z cywilizacją i
techniką
* oryginalność i wyjątkowość nawet za wszelką cenę
* odrzucali zasady gramatyki i interpunkcji uważając to za jarzmo krępujące
swobodę wypowiedzi
* zabawa słowem
* prowokacja
* dynamizm, energia, gwałtowność, wulgaryzm
Polski_futuryzm miał dwa ośrodki
1. Warszawę (Anatol Stern, Aleksander Wat)
1. Kraków
Stanisław Młodożeniec
"Wiek_XX"
* nazwy wynalazków dużymi literami
* fascynacja tym co nowe
* neologizmy - w skojarzeniu z pozostałymi wyrazami tworzą element zaskoczenia
* gra słów
Tytus Czyżewski
Bruno Jasieński
"But_w_butonierce"
* do mnie świat należy, kpina z poetów, tradycji
* podmiot liryczny mówi sobie, ze jest genialny, jest młody, lekceważy cały
świat
* według niego ludzie jeszcze nie dojrzali, nie dba o tych co nie dążą za
postępem, są oni mu obojętni
* to co nowe daje człowiekowi większe możliwości
* uśmierca za życia innych twórców, wtedy uważanych już za klasyków (np.
Staffa)
"Rzygające_posągi"
* sztuka odeszła, nadchodzi wolny czas; posągi - tradycja; rzygające - obraza,
kpina
* prowokacja
* podmiot liryczny zamierza wyzwolić poezję z szablonu, w który popadła
"Miłość_na_aucie"
"Trupy_z_kawiorem"
"Nóż_w_bżuhu"
Dadaizm(skrajny futuryzm)
Nie rozwinął się w Polsce (wojna była okazją do odzyskania niepodległości - nie
była dla Polaków absurdem)
* negowanie wszystkiego
* wykpienie tego co było dotychczas wartością
* odrzucenie ograniczeń składni, ortografii, gramatyki, interpunkcji -
znamienie wolności absolutnej
"Bełkot_dadaistyczny" - Tristian Tzara pisał jak stworzyć utwór literacki
Surrealizm(rozwinięcie dadaizmu)
"Manifest_surrealistyczny" - Andre Breton
* wyzwolenie sztuki z rozumu
* utwór artystyczny to wytwór ludzkiej wyobraźni bez udziału jego autora, miał
być wytworem podświadomości
* dzieła sztuki to zapis wyobraźni
* utwory z pogranicza snu i jawy, operujące obrazami, nie powinny być
interpretowane sposób rozumowy
Neoklasycyzm
* łączy klasyczną tradycję literacką i poezję symbolistów
* Paul_Valery wnosił do poezji pierwiastek intelektualny
Nurt poezji czystej
* autorem był ksiądz Henryk_Bremond
* poezja jest poza granicami sensu
* nie nazywa niczego
* jest odzwierciedleniem wrażliwości, uczuć
* doświadczenie mistyczne
Wszystkie_kierunki_mają_wspólne_cechy:
1. bunt przeciw zastanej rzeczywistości, także w sztuce, niechęć, opozycja
2. wyzwolenie człowieka, psychiki spod jarzma jakichkolwiek kanonów
(estetycznych, moralnych, religijnych)
3. odświeżenie języka literackiego poprzez zwrot ku wyobraźni, psychice
4. bunt zaprezentowany wszędzie w podobny sposób
5. obrona przed rzeczywistością jako atak, który ma zdumieć, zaszokować
odbiorcę