Proza XX lecia międzywojennego (literatura obca)
"PROCES" F. KAFKA
Kompozycja powieści
* chronologiczna fabuła
* układ zdarzeń przejrzysty, skoncentrowany wokół głównego wątku procesu
* akcja zmierza ku katastrofie, którą jest śmierć bohatera
* jasny układ wydarzeń, pewna schematyczność bohaterów, pozorna logika świata
przedstawionego, który ujawnia swą absurdalność - to wszystko skłania do
poszukiwania ukrytego sensu opisywanych sytuacji
* "Proces" jako parabola, czyli utwór, w którym dosłowne znaczenia są jedynie
ilustracją pewnych uniwersalnych prawd, ukazanych obrazowo, za pomocą
przykładowej fabuły i postaci.
* schematyczność
* dwie płaszczyzny interpretacyjne: metaforyczna i realistyczna
* pozorna logika świata przedstawionego, brak konkretyzacji czasowej i
przestrzennej
Realizm
* racjonalne, rozumne, zgodne z rzeczywistością przedstawienie świata
* realizm zakłada prezentację człowieka w jego codzienności
* narrator jest wszechwiedzący, on przedstawia świat
* zdarzenia fikcyjne zgodne z prawdopodobieństwem
* motywacja bohatera ma charakter psychologiczny i zdeterminowana jest
sytuacjami społecznymi w jakich się znajduje
* bohaterzy są niejednokrotnie typowi dla swojego środowiska
* komunikatywność języka
* wydarzenia ułożone chronologicznie, związek przyczynowo skutkowy
* nie ma jasnego zakończenia
* bohaterowie to zarówno postacie pierwszo jak i drugo planowe
Kafka odchodzi od realizmu jako naśladowania rzeczywistości. Kreuje nową
rzeczywistość, która nie jest zgodna z prawdą. Główny bohater Józef K. jest
typowy, bez życia wewnętrznego. Jest on postacią szczególnie ubogą. Zredukowany
zostaje do prostych reakcji i odruchów.
Proces to ilustracja pewnych uniwersalnych prawd. Sens utworu jest ukryty i
metaforyczny. W Procesie świat przedstawiony pozbawiony jest sensu. Józef K.
nie wie za co został oskarżony. Cały świat utworu podporządkowany jest
procesowi.
Proces to parabola niewiadomej losu, samotności człowieka wobec świata, który
ujawnia człowieka jako bezduszny mechanizm. Bezsilność, bezradność. Człowiek
jest podporządkowany prawu. Bezsilność jednostki pozbawionej praw. Władza jest
nieomylna.
"NA ZACHODZIE BEZ ZMIAN" E. M. REMARQUE
* wojna jest upiorna
* odwrócenie systemu wartości
* to co jest niemoralne, niedopuszczalne, nieetyczne w normalnym świecie, na
wojnie jest normalne
"ZIEMIa PLANETa LUDZI" A. de SAINT-EXUPERY - humanizm
* poznać człowieka
* miłość do człowieka, bezinteresowna
* chęć poznania, ciekawość
* miłość do życia
Dzięki głównemu bohaterowi autor przedstawił swoje losy podczas pracy lotnika.
Latał na samolotach przewożąc paczki. Chęć poznania świata z innej strony, z
góry, skąd nikt go jeszcze nie widział. To nim kierowało. Podczas lotów przeżył
wraz z kolegami wiele katastrof. Za każdym razem miłość do życia, chęć
przetrwania i odkrywania świata na nowo kazała im przeżyć. Walka z samym sobą.
Przeżycie katastrofy sprawiło, ze są silniejsi od okoliczności, które skazały
ich na śmierć. Miejsca odosobnione tj. Sahara, czy śnieżne góry ukazują wartość
człowieka. Stanowią one także groźbę śmierci, są dla niego żywiołem tak samo
jak niebo po którym lata. Pisarz - pilot mógł spojrzeć na ziemię z lotu ptaka,
zmierzyć się z siłą natury. Koleżeństwo, przyjaźń, głęboki szacunek dla
ludzkiego życia.
"KOMU BIJE DZWON" E. HEMINGWAY - behawioryzm
* Hemingway obserwuje człowieka z zewnątrz
* ukazanie człowieka zmagającego się z przeciwnościami losu, w sytuacji
podejmowania trudnych decyzji
* rozważania natury moralnej, filozoficznej są przedstawione poprzez fabułę i
szybko przebiegającą akcję
* bohaterem jest mężczyzna, mocny, konsekwentnie postępujący, szlachetny, nie
ulega przeznaczeniom losu lecz stara się z nimi zmierzyć nawet jeśli wie, że
go przerastają i ma świadomość porażki, podejmuje ryzyko, stawia czoło
przeciwnościom, jest w stanie zapanować nad emocjami i uczuciami. Główny
bohater staje przed koniecznością podjęcia decyzji, postrzeżenia złożoności
sytuacji. Jest człowiekiem nieustępliwym, oddanym sprawie. Jordan to człowiek
refleksyjny, ceni człowieka jako istotę, ceni sobie ludzkie życie i wszystko
to co może ono dostarczyć. Jest to człowiek szlachetny i uczciwy. Łączy w
sobie irracjonalizm z uczuciowością. Optymistycznie patrzy na świat. Stara
się nie ulegać rzeczywistości. Człowiek jest w stanie zapanować nad emocjami
i uczuciami.
"MISTRZ I MAŁGORZATA" M. BUŁHAKOW - powieść parabola
* jest to powieść fantastyczna, miłosna, realistyczna
* realizm podszyty jest groteską
* służy również kompromitacji wielu cech
* wszystkie sposoby wykorzystania groteski służą temu aby jeszcze bardziej
uwidocznić wady
* ilustruje zmiany systemu wartości, chaos
* realizm powieści jest podszyty groteską aby wprowadzić schematyzm -
parabolizm
* groteska Bułhakowa umożliwiła ominięcie ówczesnej cenzury
Kompozycja
* powieść złożona treściowo i kompozycyjnie
* przedstawienie wielości problemów osiągnął Bułhakow dzięki niejednorodności
narracji
* narrator opowiada jednocześnie jakby o trzech różnych rzeczywistościach
I - realistycznie, satyrycznie i groteskowo ukazana Moskwa i jej mieszkańcy
II - ma charakter baśniowy i fantastyczny, powstaje dzięki obecności Wolanda-
szatana i jego świty
i. opowiadana we fragmentach historia Piłata i Jeszui Ha-Nocri, nawiązująca
do ewangelii, ale różna od niej
Problematyka
metafizyczna
wynika ze złożoności świata przedstawionego. Bułhakow dowodzi, ze uzasadnieniem
dla świata realnego jest istniejący poza nim porządek boski, który decyduje o
uniwersalnym charakterze pewnych wartości (takich jak: wolność, odwaga,
miłość). Odrzucenie tych wartości sprawia, ze świat traci sens, popada w chaos
moralna
wiąże się z oceną działań postaw bohaterów. Pytanie o to, co jest dobre, a co
złe, sugeruje już sama obecność szatana
egzystencjalna
wiąże się z refleksją na temat życia, jego sensu, wartości. Problem ten dotyczy
zarówno jednostek jak i zbiorowości
psychologiczna
opiera się na zainteresowaniu indywidualnymi problemami bohaterów, ich
psychiką, złożonością ich przeżyć, pragnień, przyczynami ich chorób
psychicznych. Charakterystyce psychologicznej B. poddaje m.in. Małgorzatę,
Mistrza, Piłata
społeczno-polityczna
wynika z przedstawienia Moskwy jako stolicy państwa totalitarnego. Pisarz
ukazuje, w jaki sposób system totalitarny wpływa na życie społeczne i
indywidualne
kulturalna
wiąże się z zainteresowaniem sytuacją artysty i sztuki w państwie totalitarnym.
Można odnaleźć także rozważania na temat tego, czym jest prawdziwa sztuka i co
decyduje o jej wartości
obyczajowa
wyraża się w szczególności, często satyrycznych opisów codziennego życia
mieszkańców Moskwy, ich przyzwyczajeń, pracy, zainteresowań, reakcji
Artysta i jego dzieło
Bułhakow rozważa jakie miejsce w systemie totalitarnym zajmuje artysta i jaką
pełni rolę. Artyści świadomie godzą się na ustępstwa, jak wszyscy poddani są
presji cenzury. Dobrowolnie rezygnują z krytycyzmu i poszukiwania prawdy, o
którą właśnie jako
artyści powinni się upominać. Są zdolni wystąpić przeciw artystom niezależnym,
jeżeli będzie wymagała tego władza. Za tę lojalność mają zapewniony byt,
poczucie bezpieczeństwa, wygodę i prawo drukowania swoich utworów. Sztuka
oficjalna , popierana i wspomagana przez państwo, jest tak samo zakłamana i
nieautentyczna jak cały system. Bułhakow neguje jakąkolwiek wartość takiej
twórczości.
Mistrz jest autorem jednej książki: opowiadającej historię Piłata i Jeszui Ha-
Nocri. Wielkość tego dzieła polega na tym, że wyraża ono uniwersalną prawdę o
Bogu, człowieku i niekwestionowanych wartościach. Prawdziwość opowiadanej przez
Mistrza historii potwierdza to, że ma wpływ na czytelnika, wywołuje sprzeciw
wobec złego, zakłamanego systemu. Dzieło to odzwierciedla prawdziwe tęsknoty
człowieka, ujawnia jego obawy, słabość, ale też pragnienie dobra, odwagi,
poszukiwanie Boga jako uosobienia wartości, bez których życie traci sens.
Udowadnia, ze w człowieku jest dobro, ale jest ono wciąż wystawiane na próbę.
Obrona wartości - zwłaszcza w systemach zniewolenia i zakłamania - wymaga
odwagi. Mistrz za swoje dzieło zostaje napiętnowany, wykluczony z grona
szanowanych i docenianych literatów. Dzieło oparte na prawdzie i innych
wartościach czyni Mistrza wielkim.
Walka_dobra_ze_złem
* w powieści szatan jest dobry
* walka dobra ze złem ma wymiar etyczny
Współczesny_świat_Rosji_lat_20/30
Moskwa jest ukazana przez Bułhakowa jako miasto ilustrujące problemy
współczesnego świata. Pozostaje ona pod presją rządów totalitarnych
(dyktatorskich), zniewalających społeczeństwo za pomocą narzuconej obowiązkowo
ideologii, rozbudowanego aparatu policyjnego, ingerencji w życie prywatne.
Obecność systemu totalitarnego nie ujawnia się bezpośrednio. Bułhakow skupia
uwagę na jego skutkach.
Przedstawiona w powieści rzeczywistość pozbawiona jest wszelkich wartości.
Opiera się na zakłamaniu we wszystkich dziedzinach życia. Przykładem zakłamania
może być kompromitowane przez Wolanda określenie "drugiej świeżości" produktów
żywnościowych. Zakłamanie ujawnia się w powszechnej obłudzie, w zatracaniu się
pierwotnych znaczeń słów. Przez to bohaterowie tracą rozeznanie, czym jest
prawda, sprawiedliwość, wolność, uczciwość.
System totalitarny - dąży do sprawowania całkowitej kontroli nad
społeczeństwem, niszczy indywidualność, bezwzględny, narzuca sposób myślenia,
oceniania, odbiera człowiekowi możliwość sprzeciwu, krytyki, wychowuje ludzi
niezdolnych do samodzielnego myślenia, ludzi zastraszonych.
Życie w Moskwie jest zbiurokratyzowane, podporządkowane przepisom. Jakość życia
pozostawia wiele do życzenia - brak mieszkań, pieniędzy. Wprowadzenie do
rzeczywistości pozornie moralnej logiki demaskuje postawy ludzi.
Bułhakow w ośmieszający, satyryczny sposób opisuje rzeczywistość. Świadome i
celowe zdeformowanie świata aby ujawnić jego absurd, absurd zniewolenia
człowieka w imię ideologii nie służącej nikomu.